vytorin coupon code where to buy benadryl ointment drugs like paxil cr med cab cipro generic accutane us nhs repeat prescriptions online sheffield can i make revatio buy atacand where can i get abilify can i get diclofenac gel what is benzac canadian pharmacy reglan cheapest bupron sr tablets uk cleocin 50mg tablets best wordpress stats counter buy benicar cheap drugs olmesartan use shallaki coupon online resources for clonidine order ethionamide prescription buy forzest singapore buy levlen paypal low cost overnight arimidex order celebrex medication by mail claritin sales data bentyl ibs treatment flomax coupons printable what is proventil hfa for is metrotab an antiobotic vytorin australia yasmin indian restaurant lebanon cymbalta online purchase levothroid online overnight food substitute for viagra emsam supplier in uk health canada caverta nootropil 40 mg dose www.cipla field.com eas index.htm generic suhagra in usa comprar minocin original en madrid serevent tablets side effects best place buy benzac atarax compared to benadryl order ditropan online without rx buy zovirax pills online praziquantel tablets usp 600 mg uroxatral tablets from buy low cost estrace generic nizoral canada emsam price india how to by moduretic online cialis australia price lisinopril dosage viagra sublingual sale pharmacy 100mg online pharmacy leukeran yasmin rx number skelaxin to buy in england actonel next day delivery kamagra on line in the india cephalexin online prescription haldol italiano z pack 500 mg dose generic name for renagel buy micronase 100 half price himcolin what does topamax omnicef dosage instructions etodolac 400 mg prices where to buy frumil without a prescription arthritis in feet flonase pill shortage cholestoplex buy canada liquid revia review side effects of prozac in women overnight cialis amoxil india no prescription can i buy nizoral cream over the counter generic mirapex availability buy lasuna xr without prescription can buy mircette online generic mentax buy cheap antabuse from per pill how to buy lipitor in london medication aide courses online certification buy hyzaar forte buy cleocin ovules penegra delivery uk suhagra for dogs buy buy diamox online no prescription usa what is indinavir tablets finpecia mexico no prescription remeron women buy buy acticin cream drugs ayurslim non perscription countries genuine female cialis best price over counter drugs spain viagra mentat ds syrup for sale australia acheter livre d;or pour mariage hytrin pediatric dose how to get viagra for free where to buy generic wellbutrin testosterone cream facial hair 1 guy 1 jar video interview ginseng by mail order online amantadine overnight delivery generic prednisone order viagra by pfizer no prescription generic drug for lithium drugs similar to singulair diclofenac sodium 100mg er metoclopramide overnight view next topic author long lasting sex pills uk can you order inhalers online resources for brahmi what is viagra gold como comprar viagra plus calan order by phone tamoxifen and weight loss pills snovitra super power western australia what is the medication doxycycline hyclate used for heart medicine cardizem diovan prices at costco vytorin in croatia us pharmacies online that sell aldactone cheapest generic viagra australia sources for cialis cheap ethionamide buy generic levitra 10 mg metronidazole side effects how long zetia online innopran xl no prescription shop fedex does lamisil affect birth control pills generic voveran overnite shipping voveran wanted online review where to buy combivent ointment strattera cheap hyaluronic acid lawsuit can you buy viagra over the counter in usa drugstore best price for real shuddha guggulu aciphex delivery can you buy antivert over the counter prescription plendil from europe what is augmentin 875-125 used to treat why is there a shortage of trileptal premarin mist canada buy cheap terramycin why is there a shortage of arimidex moduretic medicine genuine endep 100mg what does viagra cost in canada renagel discount no prescription where to buy buspar with echeck no prescription online pharmacy tramadol order yasmin online uk what is combivent pills used for doxycycline dose for lyme disease in children cordarone tablets uses stromectol pharmacy best price coreg cr buying floxin for dogs what does cozaar 100 mg look like clomid 100mg 2-6 success stories donepezil dosage range staxyn uk is it illegal to buy clonidine online nexium next day shipping xenical prescription diet pill hark a vagrant amazon canada amaryl western australia buy vasotec overseas suppliers of voltaren in us dipyridamole uk brand name tablets online buy cheap kamagra buy zetia tablets online can you use keflex for uti kamagra gold shipping overseas best otc diet pills for women female cialis for purchase is there a generic for alphagan p voveran sr generic 2013 drugs evecare now levitra super active canada overnight delivery pariet for dogs buy all types doxycycline pills ginseng wanted online review topamax brand name versus generic cheap lamisil india betapace uk next day delivery what is allegra d made of order kamagra oral jelly australia top drugstore foundations 2011 what does maxalt melt do online sale of levitra professional clarithromycin and warfarin paroxetine discount voucher prandin online pharmacy uk walmart pharmacy amsterdam ny ciplox uk buy propranolol cost comparison prescription allopurinol prices colchicine discount arthritis colcrys cabgolin usa pharmacy viagra for daily use canada reminyl brands india amantadine pharmacies in buy cheap generic xeloda price in india best place to buy nolvadex uk eisai culls pipeline as aricept sales plummet can you get a yeast infection from bactrim ds buy cheap amitriptyline online discount hrsa pharmacy support services center nizoral 2 shampoo 120ml what is coreg tablets proscar generic side effects how much viagra cost with prescription zestoretic generic 2013 drugs lawsuit against lisinopril buy cleocin t no prescription leukeran to buy from europe harga obat voltaren gel cheap genuine serophene online florida atrovent where can i get combivent mail order blopress maxalt tablets migraine how to purchase toradol online clonidine online shipping cleocin 100 ovuli buy tinidazole online india buspar without a prescription altace sales buy cozaar lawsuit settlements when to take aciphex medication mycelex-g uses medication lipitor bonus pills iv pain meds that start with t anafranil for sale uk artane online coupon code finpecia birth control online canada best ayurvedic medicine for abortion lamisil cream usage cipro cheap comprar pletal pela internet free or low cost stromectol haridra supplier in uk best place buy aciphex pct what does kamagra gold american diabetes association metformin side effects of accutane after treatment order motilium online with visa maximum metformin dose per day ampicillin medication can you order diakoff canadian pharmacy cane you buy furosemide canadian site officiel viagra can you buy chloramphenicol eye ointment xenical compare prices and deals side effects of amitriptyline for nerve pain generic brand cialis india buy aleve capsules indian pharmacy shallaki lexapro birth control online uk goodrx jobs online pharmacy no prescription needed ciplox can you order flonase spray prescription cane you order seroflo canadian where to seroquel pharmacy where can you buy colchicine can order dilantin canada buy kytril singapore yasmin uk pharmacy buy midamor tablets online sildenafil ratiopharm 100 mg medication for depression lexapro generic for grifulvin v buy requip online in usa caverta for men in usa overnight pharmacy lotrisone best kamagra soft prices topamax 100mg cost wellbutrin tablets identification side effects of erexor purchase clonidine uk doxycline for horses generic brand advair diskus paypal cialis pastillas cuanto cuesta en mexico what does tretinoin cream 0.025 do licensed pharmacy propecia order avandamet online get bupron sr las vegas lotensin common dosage colchicine homeopathic medicine is it safe to order atarax generic entocort ec nitroglycerin dosage emt how to import proventil top 10 online lynoral sites online buy lotrisone cheapest maxalt 10 mg. wafer promethazine medication cheapest prazosin to buy overnight terramycin quinine pregnancy side effects artane for dogs buy strattera generic uk buy diltiazem 50 generic for depakote 500mg what is the recommended dose of levitra alphagan where to buy in canada imitrex generico italiano are there any slimming tablets that work xalatan eye drops wikipedia where to learn flying in pandaria alliance bupropion over the counter usa suppliers of ciplox in us how long for diltiazem to take effect malegra dxt online in usa buspar 10mg pills generic from cyklokapron average cost of tamoxifen arjuna without script mexico pharmacies online that sell pariet arimidex medication side effects is it illegal to sell viagra on ebay free alli weight loss coupon online pharmacy technician programs canada us pharmacy online hyzaar levitra com free offer no prescription olanzapine sale is it legal to buy antibiotics online service retin-a ge tablets online plavix 75 mg tablete dose of amitriptyline for back pain non prescription tegretol pharmacy combivent generic dosage glucophage 100mg tablet levitra india availability kytril for sale buy lasuna paypal best depression medicine order adalat xl online canadian pharmacy uk legal drugs forum cialis jelly usa sale ranitidine from canadian pharmacy western drug tamoxifen does saw palmetto make you gain weight doxycycline dose finax cost in india cvs pharmacy viagra price all types medrol pills can u buy birth control online prometrium side effects diarrhea allegra over the counter results glyburide metformin 2.5 500mg tabs nitrofurantoin contraceptive pills purchase provera us 150 mg sertraline high dose how to take aceon ralista tablets over counter retin-a 0,05 valtrex dosage suppressive therapy pregnancy where can i buy detrol nolvadex on line in the mexico casodex cheap water pills to lose weight safe what is gasex tablets pill identifier with pictures- m365 scary movie death by viagra best place to buy reglan in canada post cycle therapy cleocin gel sale gyne-lotrimin atarax tablets 25mg used for buy viagra mg online for cipro com suspension buy furosemide lasix buy reminyl online overnight order elocon cream online hydrocortisone calcium carbonate suppliers in india fincar in canada side effects of toprol xl 25 mg how long does it take cephalexin 500mg to work what is snafi tablet emsam no prrescription amoxil barato how to use atarax myambutol in croatia strattera medication wiki kytril for daily use canada ethionamide mail order decadron tablets from buy craigslist usa search boats relaxant tablets are there alligators in the gulf of mexico order unisom online generic precose no prescription alcohol allopurinol interactions can you actually buy viagra online best price acai berry doxycycline hyclate 150 mg price cipro canadian medications without prescription best place to buy meclizine list of legal non prescription drugs prescription paroxetine hcl pharmacy express cialis best cialis online allegra compared to zyrtec snafi side effects buy paxil australia paroxetine and early pregnancy flagyl pregnancy drug class max dose of benadryl for kids infant motrin vs infant advil cheapest lotrisone in the uk buy saw palmetto online india how much will zaditor cost can prilosec capsules be opened zestoretic online coupon code epivir-hbv overnight delivery buy cardura pills online canada erectile dysfunction albuterol inhaler dosage for children order viagra plus canada is cialis for women pharmacy for sale uk buy ventolin inhaler usa trim herbal slimming tablets can you get pregnant after methotrexate shot valacyclovir generic no prescription baclofen pump dosage zovirax tablety 400 mg purchase protonix online no prescription depakote online pharmacy uk retin-a ge max dose generic zovirax cost where can i get inderal azithromycin tablets usp 500 mg azulfidine medicine online forzest overnight delivery ditropan reviews hyperhidrosis blogs de viagra order generic abana cordarone drip dose flagyl er without insurance proscar next day maleato de clorfenamina efectos secundarios buy astelin online with mastercard discount flea medications for dogs can order nitroglycerin online buy abilify patch pilex pill shop discount code buy lukol online overnight cialis 5mg daily price buy lotrisone without a script purchase ortho tri cyclen on line in australia cheapest lopid blopress online in us cheap kamagra tablets uk bactroban pharmacy genuine supplier bentyl medication interactions parlodel online us pharmacies online that sell bactrim pharmacies amantadine mg buy cheap best place to order flagyl er in us hydrochlorothiazide prescription differin new zealand depakote 20 mg cost of aciclovir pharmacy has best price accutane buy roaccutane online no prescription atrovent 100mg cheep buy effexor xr 20 suppliers of pamelor in us india pharmacies online that sell voltaren blue zeus pills review can you buy singulair aldactone drug class wellbutrin price south africa viagra sublingual prescriptions estradiol cream dosage levaquin cheap australia pharmacy buy eulexin in ireland generic for lipitor date for brand name albendazole online yasmin low dose pill what does of azithromycin to treat chlamydia generic drug for lamictal xr cymbalta reviews for ocd levitra super active for discount most effective non prescription birth control how to take relafen mg abana mg usa yasmin ben salem where can i buy leflunomide premarin generic canada coming off sertraline 100mg cheap olanzapine no prescription buy tofranil for daily use buy viagra in germany dostinex generic uk low advair diskus without fluticasone propionate what is atorlip-5 tablets what is prozac used for estradiol gel dosage why has adalat been discontinued estrace supplier in uk pharmacy has best price cyklokapron cheap wellbutrin sr free delivery viramune where can i buy it tegretol carbamazepine 200 mg comprar viagra pela internet no brasil proguanil and chloroquine cost diurex water pills uk pfizer viagra patent expiry mircette how to buy in game stats football best price for real retin-a 0,05 viagra generic 2012 annual sales norvasc ims can order pilex online como se usa el lamisil non prescription brand cialis pharmacy prescription drugs from canada safety metoclopramide generic canada the online drugstore coupon purchase trial erection packs 3 rosuvastatin lawsuit prescription prilosec drug adalat oros precio mexico where to buy viagra in uk online side effects of zithromax antibiotics order medications without scripts online what happens if i missed a dose of celexa better than geriforte can you buy zantac in ireland buying forzest planned parenthood depo provera price chloramphenicol without atrovent is classified as which type of drug purchase proscar in us caverta express canada prednisone for dogs uses 100 mg reglan fincar no rx como comprar live pelo xbox buy capoten medication emsam for men sale in uk half price zithromax generic for abilify medication detrol shopping can diltiazem cause weight gain what is the normal dose for diflucan buy betnovate ointment online where flonase best pharmacy to order dilantin buy viagra online quick delivery eurax sale mail order procardia online low price lukol uk buy generic midamor online buy fml forte inhaler canada lyclear dermal cream permethrin 5 w/w dostinex cheap cefadroxil delivery uk phenergan medication wikipedia lisinopril hydrochlorothiazide doses Purchase cozaar 50mg online etodolac free shipping seroflo 250 inhaler price india avapro uk next day delivery sprite codeine and promethazine cough syrup cheapest diclofenac to buy periactin costco imitrex 100 side effects purchase tadapox cheap impotency erectile dysfunction pills unisom drug classification pastillas adelgazar alli precio toradol drugs com ditropan store eurax canada prescription naprosyn medication guide alphagan 100mg buy pill rx health order zetia products medication for anxiety and depression list generic effexor xr price delivery without order aceon diflucan dosage yeast infection men atarax express canada cardizem buy on line is tadalis sx a prescription drug buy cheap alligator shoes voltaren over the counter gel amitriptyline daily use reviews bentyl over counter drug indian delivery alesse prescription buy differin online 0.3 levitra professional phone orders buy ranitidine visa buy hydrochlorothiazide 25 mg no prescription how to order atorlip-5 generic canada buy adalat uses of speman tablets online pharmacy chloramphenicol canadian online pharmacy phone calls generic voltaren gel buy floxin online india craigslist newcastle dilantin over counter uk ampicillin competitive inhibitor viagra vs levitra vs cialis buy generic actoplus met online buspar visa clomid barato chloroquine resistance map how long for pyridium to take effect combivent online legally cytotec abortion pill facts what does fucidin h do sarafem discounts codes discount canadian pharmacy avandamet list of tesco stores selling arava safe high blood pressure medication in pregnancy promethazine and codeine cough syrup dosage periactin dosage infant cheap tick meds for dogs web pharmacy costco zyrtec d for sale generic shuddha guggulu us buy flagyl uk buy eldepryl 40 uk version of zestoretic buy saw palmetto india cheap compazine uk metformin online pharmacy shipped to canada is valacyclovir safe during pregnancy uk drugs forum clonidine patch dose for opiate withdrawal indinavir canada head office xenical mexico companies only purchase coumadin lowest price what does solu medrol do generic vytorin us order renagel tablets synthroid and weight loss hypothyroidism soon after taking flagyl can you drink alcohol buy alesse online ovulation tetracycline online legally buy antivert with compazine cost comparison atarax 25 mg film-coated tablets nexium dr 40 mg capsule cost red ginseng reviews over the counter trial erection packs 1 tamoxifen menopause cialis prices at cvs where purchase erexor tricor tablets for purchase is sominex available over the counter buy clozaril online no prescription uk what does phenergan look like view buy liv online with mastercard popularpills-online.com power slim acai berry australia procardia side effects uk how long does it take 36 hour cialis to work canada drug supply accutane elavil side effects wiki malegra fxt cheap uk discount pet medications coupon code where to get morning after pill cvs ciproxin 500mg dosage cheap avapro online side effects of cyproheptadine in cats side effects of claritin weight gain order urispas online what is ginseng used for in food seroquel no prrescription generic form of prilosec otc ajax cialis online medrol dose pack discontinued asacol discount styplon price india como se toma las pastillas xerograx levitra 100mg cheap prednisone online usa no prescription reminyl without a prescription buy ranitidine online no prescription us where to buy stromectol ointment benemid where can i buy it cost of diclofenac potassium can you buy lotrisone online cheap hotels in yasmine hammamet provera results forum cheapest strattera in the uk retail price trileptal premarin side effects hair loss earliest ovulation on clomid zoloft for men in usa buy singulair tablets online how much will pravachol cost buy remeron aciclovir tablets australia side effects of acai berry 14 day cleanse viagra soft birth control online australia generic pills for allegra tesco life insurance retino-a cream 0,025 sold over counter what is viagra professional sildenafil where can i buy kamagra in london ceftin now co uk is bystolic legal in uk ayurslim pharmacy prices list will generic allegra available over counter motilium 10 does it work generic for tegretol prednisone for dogs price rumalaya lawsuit canada optimmune for dogs australia hoodia tablets for purchase side effects of zestril lisinopril different types of drugs in sport where could i buy dipyridamole without prescription trial erection packs 1 canadian pharmacy where to buy liposafe in canada safely accutane 60 mg reviews order alli from canada without prescription haridra pharmacy prices list cephalexin drugstore com canada buy zanaflex without prescription florida himplasia silagra 50 price bentyl from india hyzaar drugs generic what is innopran xl tablets percocet online levaquin purchase cheap erythromycin generic synthroid direct pharmacy amoxicillin no prescription overnite delivery to the us buying nitroglycerin using paypal promethazine with codeine high blood pressure generic for yasmin zarah what types of pravachol are there clomid by mail diclofenac weight gain where to buy purim in canada safely express delivery online pharmacy benicar from usa pharmacy erythromycin tablets used for acne generic bactrim ds price buy sildenafil no prescription buy clozaril online from canada pilex billig kaufen buy snovitra super power online pharmacy florida alligator hunting season 2010 dates cam you buy lamisil canadian pharmacy pink pills for women viagra calcium carbonate mg buy fast prescriptions topamax migraine side effects nexium shortage pletal woldwide shipping viagra online apotheke empfehlung tadapox on line for sale no script phenamax daily use reviews remeron reviews chloroquine billig kaufen voltaren dosage gel mestinon delivery london azithromycin and alcohol interaction what drug category is zerit sertralina bula alcool voltaren canadian online my ephedraxin coupons how to use proventil and vanceril viagra black market ordering rx drugs from canada citalopram over the counter uk billig tretinoin 0,05 online kaufen generic urispas uk paypal clonidine usa sale effexor xr uk buy retino-a cream 0,025 online legally yasmin boland yahoo paxil online petition cheap pills low price buy malegra fxt online pharmacy sustiva prevacid cheap mexico pharmacy stanley hunt dupree & rhine inc discount cholestoplex keppra and alcohol epilepsy ultra low dose aldactone lasix tablets 40mg buying elocon from canada no prescription aciclovir tablets 800mg seroquel dosage sleep antivert dose cleocin lawsuit canada walmart pharmacy drug price check naproxen dosage gout what is valacyclovir zyrtec 10 mg ml gocce orali new medicine in place of coumadin maximum dose of toradol im clomiphene 50mg drug cipla ltd pithampur indore what is the dosing for valtrex order retino online accutane brand order trazodone insomnia dependence flomax for sale philippines buy robaxin 5 motilium pills online in the india us sales buy cozaar purchase vantin cheap pyridium canada head office suprax generic dosage what does keflex pills look like i pill zovirax website what is trazodone 50 mg what is mylan-paroxetine used for Purchase adalat 20 pharmacy glucophage without prescription miami forzest 10 mg cost climaval 2mg ohne rezept what does flomax do for the prostate zoloft no prescription medication what does cardizem mean pletal echeck halving propecia pills sumycin tablets from buy what drug category is acivir pills low price danazol uk acquistare zebeta in italia generic finast for sale on line advair diskus now co uk best place buy bactroban generic cialis tadalafil 20mg from india are there any over the counter alternatives to viagra drugs what is nizoral 200 mg used for flagyl to buy in the uk without a prescription depo provera price australia propecia prescription coupons how to get antivert drug order luvox 120 mg comprar minocin allegra generic walgreens how to use paxil generic rumalaya forte no prescription buy albendazole tablets 800 mg fenofibrate cost target online aristocort india mexican pharmacies online oxycontin acai burn discount code order clomid 100mg uk buy renagel philippines cialis price where to aricept best over the counter highlighting kit amaryl on line purchase atarax now co uk herbal viagra women what is the mechanism of action for allopurinol (zyloprim) aciclovir cream bp herpex 5 lisinopril manufacturer coupons half price remeron toprol to buy in the canada without a prescription what are fertility drugs side effects stromectol generico italiano torsemide generic name online clotrimazole buy lotrisone eryn allegra florida buy cheap retino a cream 0 05 buy ginette-35 online reviews ditropan from cost of metformin er albenza coupons natural anxiety medication gnc cheap lithium golf batteries uk buy cialis without prescription buy nolvadex for daily use buying aspirin in china augmentin 625 mg alcohol patente viagra portugal compazine 10 mg cost naproxen dosage uk relafen brands india bystolic discount program ciprofloxacin dose bnf propranolol brands in india relafen results forum buy purim paypal zyvox canada gyne-lotrimin brand positioning wellbutrin xl dose increase compare prices seroflo buy oxycontin mexican pharmacies discount topamax 50mg how much will chloromycetin cost low cost diovan cheapest generic accutane himplasia online ordering skelaxin for sale uk promethazine codeine syrup green erection packs ii drugs cialis generic clozaril usa liquid viagra review cheap brand advair diskus usa aciclovir for purchase buy ceftin 15mg online birth control pills elavil order hyzaar online uk what is prazosin 1 mg used for stromectol limited india nexium shipping overseas cialis 40 mg pharmacy is generic prednisone effective buyers of premarin canada strattera cheap australia pharmacy ordering seroquel where requip nimotop generic diamox prescription information macrodantin 100mg capsules nitrofurantoin research grade mircette to buy lamictal albendazole suspension adderall viagra erowid pravachol shopping isoniazid refills proscar finasteride propecia get colchicine toronto half price rhinocort tetracycline antibiotics mode of action applications folic acid dose when taking methotrexate aceon delivery us pharmacies online that sell prevacid buy valtrex over the counter cheap micronase 100 mg ultra low dose glucotrol xl order voltaren canada cost of sinemet without insurance best place buy levitra online existe algo viagra para mujeres medicine cipro used which uk site to buy colchicine nitrofurantoin (macrodantin furadantin) online nolvadex purchase quando usare flomax online pharmacy us citalopram dosage 60mg speman lawsuit settlements lamictal and alcohol interaction buy v-gel pills online stop canadian pharmacy scam fast cardura delivery buy aciclovir 1 200mg clomid success rates over 40 cheap advair diskus 250mcg 50mcg pharmacy us online pharmacy no prescription erexin-v wellbutrin anxiety go away haridra italiano inderal patient reviews flagyl 500mg for dogs where can i get suprax pills my mexican drugstore online generic lexapro fast delivery buy aciclovir tablets online herpes how to take lozol mg what is prograf medicine how to get cheap accutane where can i get some olanzapine rhinocort order online blue oval pill with watson 503 on it cymbalta cheap us pharmacy purchase abilify 11 pharmacy women viagra users transdermal delivery of aspirin lincocin non perscription countries how much does bupropion xl cost bupron sr for men in usa long term side effects of taking diclofenac how to get wellbutrin sr drug buy trazodone boots pharmacy cytotec paypal low cost celebrex gasex non perscription countries minocycline tablets 50mg com order diclofenac without cod non prescription medrol cheap hydrea no prescription generic seroflo in usa buy minocycline inhaler canada vermox canada buy what are zyloprim tablets for what is ashwagandha used for premarin online pharmacy uk generic serpina no prescription rocaltrol dosage administration buy finasteride without prescription para que se usa el lamictal discount prilosec generic how to use abortion pills misoprostol cytotec toprol xl overnight how long does it take for abilify to work for bipolar medrol without a prescription from us can elavil tablets be cut in half where to buy wellbutrin sr in canada safely orlistat prescription free what is parietal lobe coreg medicine side effects ramicomp genericon buy amitriptyline silagra buy mexico protonix drugs classification cost of tadalis sx bupron sr online cheap cheap paxil free delivery buy brand advair diskus no prescription fast delivery generic xeloda usa pharmacy flagyl vs tinidazole giardia celebrex online no prescription europe hyaluronic acid legal in england 1 eur to usd prediction can you take skelaxin daily buying arimidex online benfotiamine not generic bystolic reviews for men cialis sublingual 100mg cheep styplon buy no prescription tricor 145mg tablet strattera dosage children how to take maxalt orally disintegrating chloramphenicol uk buy lowest price coreg buy pamelor greece official canadian pharmacy scam zerit online uk what does lithium and water make best price for real acivir pills compare prices atarax tetracycline health canada does flomax cause weight gain where is merlin filmed at phone in order for keflex buy priligy paypal sibutramine hydrochloride monohydrate 15 mg paroxetine tablets for sale where can i get xenical in uk post steroid cycle therapy clomid buy cabgolin next day prednisone side effects dogs withdrawal como comprar cialis en mexico buy diarex tablets online is there a drug comparative to danazol exelon capsules dose tenormin visa exelon company holidays order provera without prescription lipitor discount card pfizer cheap confido pills gabapentin tablets 800mg cost of keppra without insurance do i need a prescription for femara luvox with paypal payment cialis over counter thailand my cardizem coupons canadian pharmacy viagra 50 mg aldactone india allegra brand vs. generic maximum dose of methotrexate for ectopic pregnancy how much is elavil tablets tretinoin cream .05 uses buy female viagra online in usa celebrex woldwide shipping zyvox 60 mg online buy flonase generic angela ginseng for women metformin mg mexico paroxetine pas cher diflucan best online non prescription pharmacy proscar hair loss does work atorlip-5 generic reviews digoxin without insurance forzest 100mg cheap generic name for flonase no prescription canadian pharmacy paypal purchase drugs online canada how much viagra cost best site to buy fincar what is antabuse disulfiram lasix drugs interactions can i buy cialis over the counter uk buy diltiazem without rx buy cephalexin generic generic methotrexate tablets what is the generic for accutane bscservice mtabsc proscar discount medicine ed hardy fragrance free samples healthy chicken mango salsa recipe pharmacy drugs that can kill zofran ibs reviews benemid pill shortage colchicine comprar cheap kamagra oral india jelly 100mg order viagra sublingual premarin in usa buy female cialis fast shipping quickest benicar buy cheap cod where can i buy aciclovir half price voveran billig abilify online kaufen order generic requip prescription drug buspar hyzaar 100 20 for sale where to get nizoral in canada lopressor iv dose hypertension weaning off paxil 10 mg free or low cost maxalt lioresal 25 mg baclofen can you buy alavert in ireland donde puedo comprar propecia mexico prednisone withdrawal symptoms duration noroxin australia pharmacy very cheap ginette-35 kamagra mastercard cozaar tablets purchase on line how to take abilify what are olanzapine tablets used for review viagra levitra cialis bayer aspirin drug class buy ciplox 100 maximum safe dosage of nexium online pharmacy no prescription needed plavix safe place to buy nolvadex where to buy actoplus met online mexico suppliers of evecare in us antivert medicine lisinopril hydrochlorothiazide buy online where can i get viagra samples zanaflex abuse midamor brands india side effects of missing effexor xr dose cheap mobic online prescription zocor boots capoten buy usa ashwagandha generic wikipedia drugs prilosec online bestellen discount code for silagra zofran zydis order cephalexin 500mg what is actonel dr buy rogaine 2 online no prescription us bayer levitra 20mg ciprofloxacin side effects alcohol can we trust triamterene online what is apo-azithromycin 250 mg used for flomax dose for kidney stones isoniazid discount voucher generic lipitor release date november accutane uk boots is there a generic for hydrochlorothiazide is it safe to order vasodilan how to buy xeloda chlamydia symptoms in women uk is generic eurax available in usa does doxycycline capsules work for acne safe vytorin buy is combivent available over the counter buy voveran sr in uk how to take anafranil for premature ejaculation buy hydrochlorothiazide 50 mg tablets buy phentermine pink tablets did alli get discontinued weight gain after medrol dose pack omnicef online store plavix online pharmacy how to purchase minocin online ordering viagra jelly research grade atrovent kamagra oral jelly wholesalers dysfunction amitriptyline prices at costco discount inderal mg order innopran xl overnight can order diovan canada zovirax cream dosage children buy malegra fxt paypal accepted zithromax prices cvs keflex tablets price what does phenergan do to you piracetam dosage teaspoon ordering lopid usa what is the generic name for bactrim acheter propecia quebec aldactone uses side effects cheap bupropion 200 mg cheapest place to buy zyrtec pharmacy pastillas redustat cuanto cuestan cost of eulexin without insurance prescription medicine for acne uk where can i get femara from finasteride generico espan~a 2010 levitra sale walmart cialis what types of vytorin are there wellbutrin weight loss 2012 protonix women buy order evecare canada order xenical overnight como comprar viagra en mexico crestor no prescription compare prices terramycin generic form the online drugstore entocort prescription drug diovan propecia delivered to your home zyvox lawsuit canada buy lipitor greece purchase generic tadapox voltaren on line generic priligy pharmacy store india metoprolol side effect buy alli diet pills philippines pharmacy doxycycline canada drug store can you get sustiva geriforte syrup dose can you order brand advair diskus drugs viagra pill shortage buy nymphomax hong kong cabgolin canada prescription pharmacy has best price lincocin where to buy unisom sleepmelts drugstore aceon tablets from buy generic for atrovent hfa inhaler does viagra do young men eldepryl over counter safe buy tofranil online enalapril dosage iv non prescription trial erection packs 1 where can i buy testosterone cream in canada buy motrin overseas comprar colchicine portugal prescription without a doctor sumycin over the couter best price for real risperdal original lady era online legal to buy prednisolone what types of alphagan are there what are the side effects of taking aspirin buy over the counter compazine online adalat combination can flagyl be bought over the counter buy generic rumalaya online nitroglycerin spray india buy mobic mexican pharmacies what is glimepiride prescribed for lamictal doctors online med cab levothroid canadian pharmacy remeron digoxin generic brand name buy cialis throug pay pal cheap metformin no prescription malaria medication chloroquine side effects tamoxifen citrate uk buy nolvadex moduretic 5-50 side effects premarin cream from canada cymbalta coupons lilly order citalopram medication by mail buy brand advair diskus for daily use zithromax generic canada user reviews on zoloft naprosyn brands india clomiphene citrate for men fertility z pack 5 day dose pack instructions acai berry side effects uk diltiazem over counter zithromax 500mg price philippines adalat western australia furosemide 20 mg for sale cialis viagra compare canadian keppra legal us buy propecia 1mg tablets cheapest cialis active no prescription requip discontinued ordering erythromycin usa zyrtec printable coupons december 2012 what does allegra do medication tenormin generic for vpxl drug store online cabgolin in canada free coupon for prednisone buy amoxicillin no prescription online zolpidem tartrate reviews aristocort tablet sale buy prednisone pills in the us cheap.accutane 20mg uk buy lipitor boots oral ringworm medication for children canadian alliance of british pensioners ontario dundas mexican pharmacy generic prozac fluoxetine hydrochloride order nizoral 1000 games for girls and boys what kind of doctors prescribe viagra finasteride tablets ip 5mg for what buy viagra 200 can order nymphomax canada motrin dose children chart lexapro online australia apo propranolol 40 mg buy canada no prescription for viagra neurontin capsules pictures pharmacy has best price unisom buy sibutramine hydrochloride monohydrate 15 mg methotrexate pregnancy side effects exelon low cost entocort medication dosage proscar online pharmacy retin-a acne scars how to take tofranil mg femara side effects now order apcalis sx overnight average cost of detrol buy provera online cheap zovirax dosage recommended xeloda capsules abilify generic name medication prescription anxiety medicine for dogs increasing libido women levitra sales online pill viagra boots manchester cipro antibiotic doxycycline xenical with american express l-tryptophan canada head office cialis soft pharmacy order buy cialis online thru paypals confido pharmacy prices list robaxin 500mg over counter where to buy female viagra uk mylan albuterol sulfate 0.083 compare prices aricept nolvadex online legally combivent canadian online reviews on mestinon buy valacyclovir generic order nizagara from what does nitrofurantoin monohydrate treat buy revatio in singapore half price citalopram trental pills buy aspirin with codeine levitra how to buy generic neurontin solution rumalaya forte bonus pills side effects of misoprostol and mifepristone med cab imitrex saw palmetto harvesting company florida buy seroquel in uk is it legal to buy antibiotics from canada how to use prandin sale buy lotensin online much does prednisone sell beat way to order chloroquine sinequan overnight delivery medication by prescription - avodart 0.5 mg how to purchase prazosin online where to buy diflucan cheap online pharmacy overnight xl generics nifediac generic procardia what does allegra d look like relief xenical orlistat de roche hytrin tablet sale long term side effects of cialis soft buy generic tadalis sx online dipyridamole floating tablets celebrex fast uk no prescription mexico pharmacies human alliance soundwave pre order prescription how many skelaxin to get high indian allies of the british revolutionary war where can i buy tofranil can you get pregnant while on depo-provera birth control list of top 50 pharmaceutical companies in india 2012 what is diclofenac 100 mg used for oregon state parks reservations promethazine 40mg what is nolvadex and clomid purchase gasex pills cheap buy antivert overnight what is atrovent used for in asthma where to buy finasteride uk what types of asacol are there florinef 5mg tablets side effects of alesse mood swings buy zoloft online america big blue pill f 83 aldactone 25 mg for acne what is kamagra chewable tablets ordering buy alesse birth control tv live in italia secure tabs customer reviews generic rogaine 5 uk paypal zentel dosage india tofranil over counter buy prednisolone ponstel shopping neurontin on line purchase purchasing coreg online uk viagra prices south africa buy micardis discount can you order astelin online pharmacy albendazole buy without sildenafil buy uk ordering nexium here in canada mirapex generic form what kind of infections does biaxin treat pharmacy direct viagra diamox wanted online review lipothin prescription coupon what does pariet look like buy colchicine inhaler canada will you buy lamisil canadian pharmacy qsymia uk safe place order actos tenormin no prescription needed cheap antivert 40 mg ayurslim prix en pharmacie en france canadian pharmacy without prescriptions cheap stromectol 6mg brand levitra next day delivery cheap metoclopramide buy online cost of flovent hfa without insurance online pharmacy uk crestor sleeping pills without doctors prescription in india tenormin drug can you buy omnicef over the counter buy permethrin cream 5 no prescription neurontin canadian medications without prescription betnovate locion capilar precio mexico indian clozaril morning after pill free online safe place order orlistat cialis dosage timing cipro online price ordering remeron here in canada ordering levitra professional pill 10mg can you buy misoprostol over the counter orlistat prescription label how to take cephalexin capsules cheap generic himcolin diovan medicine buy citalopram online amazon accutane 10 mg cost valacyclovir 1000 mg price aristocort cream side effects how to order aristocort top multinational pharmaceutical companies in india drugs order digoxin online where do i strattera in usa motilium syrup viagra buy boots cardura e10p cas no can you get valtrex in the uk nexium discount coupons australia noroxin mg tablet buy himplasia in india online purchase diabecon us online pharmacy no prescription terramycin tamoxifen mechanism of action powerpoint watch online cricket ind vs pak i pill tenormin website non prescription flonase acticin shortage 2012 generic form of alesse birth control ethinyl estradiol best price methotrexate how to take benzac mg artane no prescription canada can i get pregnant whilst taking citalopram prilosec cheap uk rosuvastatin drug schedule grifulvin v generic for tetracycline generic 2013 drugs purchase celebrex in usa cyklokapron order by phone cyclobenzaprine flexeril wiki medication buy diarex online pharmacy why has furosemide been discontinued metformin containing medications list where can i purchase acai decadron 0.5 mg-bula order prevacid overnight glucophage generic wikipedia drugs inderal ships from india rumalaya forte generic extendaquin side effects long term use order robaxin 500mg amoxicillin clavulanate 875 mg side effects female cialis sold over counter tadalis sx medication side effects possible side effects of prilosec otc estrace online canada generic cialis cheap where to buy nitrofurantoin in canada safely haldol to buy in england super active toddler takeda actos sales 2010 evista drugs for sale promethazine canada overnight delivery healthy diet plan 16 year old male glycomet gp1 price fluoxetine without script generic from doxazosin dosis aciclovir 400 mg herpes zoster rumalaya in italia how much will mentat cost xenical now back in stock where to get dramamine buspar 100mg buy generic desyrel cheap cephalexin 500 mg paroxetine to buy from europe brand amoxil roche precio argentina online pharmacy no prescription required for albendazole, overnight delivery inderal 40 mg compresse indicazioni manufacturer coupons for celexa mail order generic ayurslim ventolin inhalers, cheapest erexin-v tablets uses buy bupropion pills online can you take terramycin daily cheap pulmicort what does viagra do to men who don;t need it buy viagra in shanghai cleocin weight gain western drug decadron lopid generic wikipedia drugs geriforte tablets online is there an over the counter flomax elavil over the counter australia arjuna lowest price online reglan by mail how to buy zyvox in london where can you buy zovirax cream hyaluronic acid prescription only proscar price lioresal without script online pharmacy store hyderabad buy duphalac boots pharmacy paxil 30 mg tablets nexium over the counter india how to take zithromax tri pak zyrtec boots suppliers of viagra sublingual in us strattera tablets from buy is abilify a prescription drug motilium women buy order abilify 120 mg flagyl and pregnancy side effects luvox drug in fr pharmacy where to buy accutane with echeck buy inderal fast shipping diclofenac over counter buy vasodilan mg online serevent online forum cheap order is benicar available in canada toradol side effects lortab 5 high is generic ralista effective birth control pills keppra ditropan brand positioning order nizoral from mexico without prescription silver care pharmacy doxycycline what does ampicillin target over the counter benadryl 25 mg ovary pain after ovulation clomid donde puedo comprar pravachol artane boys band youtube what is prozac taken for cialis professional drug in canada pharmacy cordarone et dosage tsh glucophage pcos side effects adderall online pharmacy canada famciclovir tablets side effects p57 hoodia online bestellen is flagyl er available over the counter buy altace india medication from mexico trazadone generic lopressor in usa sertraline side effects shaking avapro phone orders sumycin prices usa ordering nizagara here in canada cozaar tablets mestinon india buy meclizine online from canada buy alli refill pack online pharmacy blopress shortage 2012 how much is sumycin tablets over counter tadalis sx non increasing function do i need a prescription for brand advair diskus calcium carbonate dosage instructions side effects of fluoxetine 40 mg zyprexa reviews for bipolar doxycycline alcohol liver cialis mail canada xenical sale philippines venlor tablets 75mg passion rx buy online generic form of nitroglycerin buy viagra virginia cephalexin online usa singulair prix en pharmacie en france revia without prescription miami pharmacy rx 1 reviews over the counter drugs similar to innopran is generic synthroid as good as name brand zovirax tab 400 mg comprar sinequan en argentina purchase non drowsy dramamine doxycycline drugs interact clarithromycin paroxetine prescription drug includes to buy prescription zaditor diflucan perth australia generic motrin low dose doxycycline birth control evecare india zocor 10mg 28 tablet where to buy cheap generic lariam buy online alesse 21 day buy norvasc in usa buy coreg tablets online buy mirapex online reviews best place buy allegra
Start arrow Serwisy informacyjne arrow Turystyka arrow Krajobrazy Pojezierza Mazurskiego
23.11.2014.
 
 
Krajobrazy Pojezierza Mazurskiego Drukuj Email
 TADEUSZ PETER

Krajobrazy Pojezierza Mazurskiego

Człowiek jest małą cząstką przyrody i od niej zależy we wszystkich potrzebach i koniecznościach. Wędrowiec, który przemierza mazurską krainę jest oszołomiony zielenią bezkresu lasów, poprzecinanych wstęgami wód jezior, rzek, rzeczek i strumieni.

 A łany szumiących zbóż kołysząc się miarowo, na morenowych wzniesieniach poruszane podmuchem wiatru, tworzą urokliwy – marzycielski nastrój. Liczne morenowe wzgórza, parowy i wąwozy przerywane zielenią i kwieciem umajonych łąk - wędrowca wprowadzają w głęboką zadumę. Tak oczarowany migotliwą tonią falujących wód jezior, śpiewem i świergotem ptaków, szumem rozległych leśnych, mazurskich przestrzeni zostaje wprowadzony w przyrody ekstazę i marzy o wielkiej przygodzie. Czuje on, jak serce z przyrody rytmem bicie zaczyna, a w głowie myśli się kłębią lawiną. Jak burza do głowy ciśnie się myśl w strofy wiersza zapięta?

W przyrodzie, życie pulsuje,

Jak tętno człowiecze?

Każdy wędrowiec – to czuje

W impulsie i rytmie przyrody.

To ona go wzywa do życia

Mały człowiecze, gdzie idziesz?

Ty dłonie zamknij w mocnym uścisku

A oczy otwórz szeroko.

Dla twojej głębokiej zadumy

Usłyszysz przyrody wołanie

O życiu od wiosny do jesieni

O ciszy zimy – wytchnieniu.

Przyroda mówi do ciebie:

Daje każdej wiosny życie,

Kobierzec kwiecia olbrzymi

Lasów i wód szumiących.

W szuwarach jezior kwilenie piskląt

Wiosenne gaworzenia ptaków

Leśnie dzięcioła stukanie

I kukułcze wiosenne hałasowanie.

A całość przeplatają

Złote nici słońca.

Od długich wiosennych poranków

Do jesiennych zachodów.

Przyroda nasza, to życie i radość

W lasach mazurskich – ukojenie.

W złocistych łanach zbóż – radość.

W bezkresie przyrody – zauroczenie.

Wędrówki po mazurskiej krainie piesze, rowerowe, kajakowe i żeglarskie są najcudowniejszym czynnym relaksem po trudach całorocznej pracy dla tysięcy ludzi z kraju i Europy. Szczególnie poszukiwane są gospodarstwa agroturystyczne, które stwarzają najpełniejsze możliwości wypoczynku w bezpośrednim kontakcie z mazurską przyrodą. Ten czynny wypoczynek sprzyja nie tylko ukojeniu naszych nerwów, odrodzeniu sił twórczych, ale wzbogaca nas duchowo, daje nowe możliwości dla przyszłej pracy.

Korzystajmy z rozsądkiem z darów przyrody, pamiętajmy, że jest to największe dobro natury i o nie trzeba dbać, by przyroda mogła służyć przez lata dla następnych pokoleń. Tak, bowiem cudownie zachowanej przyrody niemal w stanie pierwotnym nie ma już w Europie, albo jest jej już bardzo niewiele. Tu na Warmii i Mazurach w parkach narodowych i krajobrazowych, w dziesiątkach rezerwatów przyrody i setkach pomników przyrody mamy okazję do zetknięcia się z najcudowniejszymi okazami flory i fauny zachowanej w stanie pierwotnego rozwoju.

Mazury, to jeden z najpiękniejszych zakątków turystycznych naszego kraju, które kojarzą się nam z zielenią nieprzebytych lasów obfitujących w zwierzynę łowną i runo leśne. Lasy są rajem dla grzybiarzy, a liczne jeziora stanowią domenę kajakarzy, żeglarzy i wędkarzy. Myśliwi z całej europy przybywają tu na polowania po wielkie trofea łowieckie, by po powrocie do własnych krajów przez długie miesiące cieszyć się i pokazywać trofea myśliwskie rogów jelenich oraz szabli dzików przyjaciołom i znajomym. Natomiast żeglarze i kajakarze, to głównie miłośnicy krajobrazu, którzy podziwiając piękno mazurskiej przyrody w aktywnym odpoczynku odradzają swoje siły do przyszłej twórczej pracy. Natomiast wielu wędkarzy przybywających na Mazury ma nadzieję na złowienie wielkiej ryby. Co w rzeczywistości w cale nie jest takie proste? Ale jak mówią mazurscy specjaliści od rybactwa śródlądowego wędkarze zachowują się coraz godniej, a i kłusowników jest coraz mniej, chociaż ci ostatni wyrządzają nadal duże szkody w rybostanach jezior mazurskich.

Jak mówią współcześni ichtiolodzy rybactwa śródlądowego, że aktualnie pojęcie rybaka nie ogranicza się do prowadzenia odłowów ryb, lecz jest to całościowa działalność mająca na celu utrzymanie wysokiego stanu hodowli ryb? Dlatego konieczne jest zarybianie jezior, pielęgnacja wód i dbałość o ich czystość, o czym nie zawsze pamiętają turyści pozostawiając na miejscach biwakowania śmieci i różne brudy i z tym walczą służby porządkowe. Ale tu głównie jest potrzebna kultura ludzi korzystających z dobrodziejstwa przyrody mazurskiej.

Warmia i Mazury dzięki środkom Unii Europejskiej i Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Olsztynie, wykonano inwentaryzację wybranych grup roślin i zwierząt występujących na obszarze Puszczy Ruminickiej. Koncentrowano się głównie na gatunkach rzadkich oraz grupach dotychczas mało poznanych. W czasie prac dokonano także waloryzacji istniejących rezerwatów przyrody oraz pomników przyrody. Dokonano także aktualizacji potencjalnych zagrożeń i przedstawiono propozycję działań ochronnych. Natomiast ścieżka ekologiczna została zaprojektowana wzdłuż jednej z głównych dróg leśnych, na której dopuszczony jest ruch pojazdów silnikowych. Z powstałej ścieżki ekologicznej będą mogli korzystać nie tylko piesi turyści i rowerzyści, ale tez turyści zmotoryzowani, w tym wycieczki szkolne poruszające się autokarami. Staraniem dyrekcji Puszczy Rominckiej wydano przewodnik, który poza tablicami informacyjnymi ułatwi poznanie przyrody i krajobrazów tych cudownych terenów przyrodniczych i krajobrazowych Polski Północno – Wschodniej.

W dniach 6-7 września 2007 roku w Gołdapi odbyła się kolejna konferencja zorganizowana dzięki współpracy Stowarzyszenia „Człowiek i Przyroda” oraz Dyrekcji Parku Krajobrazowego Puszczy Rominckiej. Zorganizowana konferencja „Przyroda Puszczy Rominckiej” stanowiła podsumowanie realizowanego od początku roku projektu „Puszcza Rumincka – inwentaryzacja najcenniejszych obiektów przyrodniczych i ich znaczenie w edukacji przyrodniczej.”

W czasie konferencji wielkie zainteresowanie wzbudził referat dr Aleksieja Sokołowa, biologa z Obwodu Kaliningradzkiego, który opowiedział o osobliwościach flory rosyjskiej części Puszczy położonej w Rosji. Do bardzo interesujących należała także wycieczka do Szeskich Wzgórz, w tym na Tatarską Górę oraz odwiedzenie rezerwatu przyrodniczego „Cisowy Jar”.

Na podkreślenie zasługuje doskonała harmonia działań miedzy samorządami lokalnymi, dyrekcją Parku i władz wojewódzkimi. Każdy z w/w podmiotów ma cos do zaoferowania: umiejętności, zasoby, uprawnienia, dostęp do różnorodnych środków finansowych , w tym harmonia działań ze strony Dyrekcji Puszczy Rominckiej. Ta wielostronna współpraca zaowocowała konkretnymi wynikami i obszar Puszczy najbardziej wysunięty w Północno – Wschodnim Regionie Polski – w województwie warmińsko – mazurskim i pograniczu województwa podlaskiego stał się jedną z ważnych atrakcji turystycznych kraju.

Jest okazja, by bliżej poznać cudowne regiony przyrodnicze Warmii i Mazur, by ta miłość stała się takim słonecznym promieniem, który rozjaśnia każdego ranka nowy rodzący się dzień, a zieleń mazurskich lasów przeglądająca się każdego dnia w lustrze tysięcy jezior niech rodzi nowe siły do twórczej pracy milionów Polaków. A dla ludzi z Europy i świata niech stanie się magnesem, by lud tej ziemi wynosił określone korzyści materialne i duchowe. W dalszej części zasygnalizujemy wartości przyrodnicze Warmii i Mazur.

Warmia i Mazury

Region Polski Północno – Wschodniej, który graniczy na wschodzie z Podlasiem, na południu z Mazowszem, na zachodzie z Powiślem i na północy z Zalewem Wiślanym, należy do szczególnie atrakcyjnych rejonów pod względem krajobrazowym i geomorfologicznym.. Obszar ten różni się od pozostałych regionów szczególnie urozmaiconym krajobrazem najmłodszego ze zlodowaceń. Cechuje go bogata przyroda, której nie zdołała jeszcze zakłócić ludzka ingerencja. Malownicze jeziora, wstęgi rzek i rzeczek są obudowane nieprzebytymi kompleksami leśnymi, gdzie od czasu do czasu przebija się wśród zieleni toń błękitnych wód jeziornych otoczonych rozległymi lakami, które wiosną wybuchają kobiercem kwiecia. Liczne morenowe wzgórza porastają zagajniki często skrywające się w licznych wąwozach i jarach.

Historycznie kraina ta jest podzielona na dwa regiony: Warmię i Mazury. Warmia posiada długą i bogatą historie polskości. Tu o wieków sprawowali władzę biskupi warmińscy. To oni nadawali ton całości życia duchowego i gospodarczego Warmii. Nazwa krainy pochodzi od pruskiego plemienia Warmów, zamieszkującego przed wiekami te tereny. Jednak w połowie XIII wieku te ziemi podbił Zakon Krzyżacki, ale po wojnie trzynastoletniej (1454 – 1466) i zawarciu pokoju toruńskiego Warmia stała się częścią państwa polskiego. Warmia do pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku rządzili biskupi, a o ich potędze i wpływach świadczą zamki w Lidzbarku Warmińskim, Olsztynie i inne.

Nazwa Mazury wywodzi się od ludu zasiedlającego te tereny przez Mazowszan, ale po wojnie trzynastoletniej tereny te przypadły w udziale Zakonowi Krzyżackiemu a póżniej księciu Albrechtowi lennikowi korony polskiej (po 1525 r.).

Geograficznie jest to Pojezierze Mazurskie, które cechuje się ogromną liczbą jezior, licznymi wzniesieniami morenowymi, rozległymi lasami, łąkami i mokradłami. Pojezierze Mazurskie możemy podzielić na wschodnie i zachodnie. Na wschodzie Pojezierza mazurskiego od Węgorzewa do Rucianego - Nidy prowadzi szlak wodny, przez jeziora: Mamry, Niegocin, Jagodne, Kanał Tałcki i jeziora Tałty, Mikołajskie, Śniardwy, Seksty, Kanał Jagielińsk na jeziora: Roś, Bełdany do Rucianego – Nidy na jezioro Nidzkie.Tu nad brzegami jeziora położona jest leśniczówka pranie, do której wielokrotnie przybywał Knstatnty Ildefons Gałczyński, gdzie jest dziś Muzeum jemu poświęcone. Płynąc statkami Żeglugi Mazurskiej przez Wielkie Jeziora Mazurskie na trasie obserwujemy znaczną część Mazurskiego Parku Krajobrazowego, który obejmuje północną część Puszczy Piskiej (86 000 ha pow. puszczy). Puszcza leży w południowej części Pojezierza Mazurskiego. Na północy sięga Mikołajek, Mrągowa i Orzysza, na południu sięga po linię dawnej granicy między Polską i Prusami wschodnimi z 1939 roku. Na północy są tereny najbardziej urozmaicone krajobrazowo, dominują tam gliniasto – kamieniste wzgórza morenowe po ostatnim zlodowaceniu bałtyckim. Jest tu mnóstwo głazów narzutowych ze słynnym Półwyspem Fulędzkim, gdzie spoczywa ponad 7 500 głazów. Natomiast największą część puszczy zajmuje dość plaska, sandrowa Równina Mazurska, którą w części południowej urozmaicają ciągi wydm śródlądowych, które są pozostałością po wodach roztopowych dawnego lodowca skandynawskiego. Na południu Puszcza Piska przechodzi stopniowo w Puszczę Kurpiowską. W Puszczy Piskiej dominującą role pełnią bory sosnowe ( 92%). Główną rzeką tego obszaru jest Pisa, która z dopływami ( Turośl, Szkwa, Rozoga i Krutynia) stanowi ważny szlak wodny, który łączy Wielkie Jeziora Mazurskie przez rzekę Narew z rzeką Wisłą.

W skład obszaru wschodniego wchodzą: Pojezierze mrągowskie, Pojezierze Ełckie, Pojezierze Augustowskie, Wielkie Jeziora Mazurskie z puszczami: Piską, Borecką, Rumienicką (częściowo). Tu w kierunku północno – wschodnim rozciąga się Pojezierze Litewskie. Celem zachowania unikalnych krajobrazów przyrodniczych, flory i fauny w 1977 roku utworzono Mazurski Park krajobrazowy o powierzchni 55 000 ha, gdzie strefa ochronna zajmuje dodatkowo 17 000 ha. Utworzony park obejmuje obszary gmin: Mikołajki, Mrągowo, Orzysz, Piecki, Ruciane – Nida i Świętajno. Mazurski Park krajobrazowy jest położony na styku dwóch odmiennych 77 form geomorfologicznych, moreny czołowej i sandrów, chroni wielkie bogactwo i różnorodność świata roślin i zwierząt, obfitość leśnych skupisk, torfowisk, jezior i wód płynących oraz niezliczoną ilość pastwisk i łąk śródleśnych oraz nad jeziorami..

Na terenie mazurskiego Parku krajobrazowego znajduje się 60 jezior o powierzchni powyżej jednego hektara, rzeka, Krutynia, którą uznano za jedną z najpiękniejszych rzek dla organizacji spływów kajakowych na Mazurach, którą król Mazurów, Karol Małłek nazwał „Polskim Gangesem”, a która stała się od lat europejską stolicą kajakarzy odwiedzających każdej wiosny Mazury. W parku znajduje się też 11 rezerwatów przyrody. Do najciekawszych pod względem przyrodniczym należy rezerwat Jeziora Łukajno, gdzie znajduje się lęgowisko łabędzia niemego. Na terenie Parku występuje ponad 850 gatunków roślin naczyniowych, w tym tak rzadkie są tu m. in. pełnik europejski chamedofne północna i dzwonecznik wonny. Natomiast świat zwierzęcy jest reprezentowany przez rysie, bobry, wydry, wilki i szereg innych zwierząt. Na terenach parku gniazduje 149 gatunków ptaków. Tak pokrótce wygląda charakterystyka życia puszczy i parku krajobrazowego. ( Tu wstawić opis Puszczy Boreckiej)

Największym skupiskiem jezior w Polsce jest Pojezierze Mazurskie, w tym Kraina Wielkich Jezior Mazurskich z największymi zbiornikami wody śródlądowej w kraju, jeziorami Śniardwy i Mamry. Jeziora te połączone kanałami z innymi jeziorami tworzą na północy kraju wielki system wodny, który wykorzystuje dla turystyki Żegluga Mazurska. System ten jednocześnie odprowadza wody do Wisły na południe przez rzeki Pisę i Narew, a na północ przez Węgorapę do Pregoły.

Wielkie Jeziora Mazurskie obejmują swym zasięgiem środkową część Pojezierza Mazurskiego, Krainę Wielkich Jezior, Pojezierze Ełckie, Wzgórza Szeskie i Krainę Węgorapy oraz wschodnią część Równiny Mazurskiej. Krajobraz całego obszaru został ostatecznie ukształtowany w okresie ostatniej fazy zlodowacenia bałtyckiego. Charakterystyczną cechą tego krajobrazu jest występowanie dużej ilości jezior, które wkomponowały się pomiędzy moreny lodowcowe. Na tych terenach miąższość rozłożonych tu utworów polodowcowych jest dość duża, bowiem w okolicach Giżycka i Kętrzyna dochodzi do 200 i więcej metrów. Najwyżej położone punkty tego obszaru znajdują się na obszarze Wzgórz Szeskich, (Szeska Góra ma wysokość 309 m. n. p. m.). Obszar ten charakteryzuje się 15% udziałem wód śródlądowych w Polsce. Poza największymi jeziorami: Śniardwy , Mamry i Niegocin, najgłębszym jeziorem tego obszaru jest jezioro Babięty Wielkie (65 m.) i kolejno jeziora: Tałty (51 m.), Mokre (51 m. ), Bawełno (49 m.), Harsz (47m.), Dejguny (45 m.). Sieć rzeczna na tym obszarze jest stosunkowo uboga, a długość rzek niewielka. Najdłuższą rzeką regionu jest Łyna dopływ Pregoły- Łyna przepływająca tylko przez północny skrawek opisanego obszaru. Jej długość wynosi 289,4 km z czego w granicach Polski 217,7 km. Na dalszym miejscu znajduje się Węgorapa (172 km, w granicach Polski – 52 km), Ełk (113,6 km) i Krutynia (94 km).

Klimat na tym obszarze jest dość surowy, szczególnie w części północnej, która należy do najchłodniejszych obszarów Polski. Średnia temperatura wynosi tu: roczna +6C, lipca +16 C do + 18 C, a średnia stycznia w granicach – 4 do –4,5 C. Liczba dni z przymrozkami wynosi od 120 – 140, a średnie opady utrzymują się na poziomie 580 – 650 mm. Najmniej opadów występuje w miesiącu maju, najwięcej w lipcu i sierpniu, przy czym przeciętnie w roku jest tu 170 – 190 dni z opadami. Wiatry, podobnie jak na terenie całego kraju przeważają z kierunków zachodnich, a średnie ich prędkości wynoszą około 3 m na sekundę. Największe prędkości wiatrów notowane są w południe, a najmniejsze wieczorem. Na tych terenach zima jest długa i trwa od 110 – 120 dni, lato zaś dość krótkie i trwa od 70 – 80 dni, a okres wegetacyjny w stosunku do Polski zachodniej jest krótszy o 2 – 3 tygodni. Gleby tych terenów ukształtowały się głownie na podłożu gliniastym, glin zwałowych pochodzenia polodowcowego i na terenach sandrowych. Są to średnie i lekkie gleby bielicowe oraz utworzone na podłożu ciężkiej gliny zwałowej i iłów gleby brunatne. Najżyźniejsze gleby znajdują się na Równinie Sępopolskiej, powstałe na podłożu iłów zastoiskowych. Ponadto występują tu gleby żwirowe wzgórz morenowych i terenów przyjeziernych, mało urodzajne bielice powstałe na luźnych piaskach sandrowych oraz torfowiska niskie użytkowane jako łąki i pastwiska.

Niemcy chcąc uatrakcyjnić ten obszar dla gospodarki Prus w drugiej połowie XVIII wieku dokonali połączenia Wielkich Jezior Mazurskich pięcioma kanałami, ponadto wybudowali sześć śluz i 9 mostów i tak został stworzony system komunikacji wodnej na wschodzie Mazur. Do tego przyczynił się Polak Jan Władysław Suchodolec, który opracował plany budowy kanałów.

W okresie wojen napoleońskich urządzenia na kanałach uległy praktycznie zniszczeniu i kolejno w połowie XIX wieku Niemcy utworzyli nowy system wodny, który do dziś działa, z niewielkimi zmianami. Komunikacja na wodach tych ruszyła w 1834 roku rejsem „Mazovii”, na pokładzie, której trasę z Węgorzewa do Pisza przepłynął król pruski, Fryderyk Wilhelm IV.

Częścią wielkiego sandru kurpiowskiego jest Równina Mazurska, która rozciąga się na południe od Wielkich Jezior Mazurskich. Szlak dawnego odpływu wód z topniejącego lodowca stanowią współczesne koryta rzek Omulew i Sawica. Jeziora: Nidzkie, Sedańskie, Szoby Małe i Świętajno.

Kolejnym charakterystycznym obszarem z pewną odrębnością jest Pojezierze Ełckie, które jest położone na wschód od Wielkich Jezior Mazurskich i na zachód od Równiny Augustowskiej. Pojezierze to charakteryzuje się dość znaczną pagórkowatością morenową, gdzie wysokości przekraczają 200 m. n. p. m. Na północ od Ełku rozciągają się tzw. Mazury Garbate. Teren wznosi się tu do wysokości 309m. n. p. m. w niezwykle malowniczych Szeskich Wzgórzach. Na Pojezierzu Ełckim występuje wiele jezior typu rynnowego na czele z jeziorami: Rajgrodzkim i Selmęt Wielki, które maja wyjątkowo dobrze urozmaicona linię brzegową.

Na wschód od Pojezierza Ełckiego rozciąga się Równina Augustowska, która jest typową równiną sandrową. Powierzchnię sandru urozmaicają liczne i miejscami zabagnione zagłębienia wytopiskowe. Takie częściowo wytopiskowe ma swoje ukształtowanie jezioro Wigry, położone na pograniczu Pojezierza Suwalskiego i Równiny Augustowskiej, które jest uważane za najbardziej malownicze jezioro w Polsce. Natomiast pozostałe jeziora występujące na tym obszarze są głównie typu rynnowego. Większą część Równiny Augustowskiej porasta Puszcza Augustowska, jeden z najpotężniejszych kompleksów leśnych kraju. Otoczenie jeziora Wigry objęte jest ochrona w Wigierskim Parku Narodowym. Na Równinie Augustowskiej znajduje się kilka cennych pod względem przyrodniczym rezerwatów przyrody. Do najpopularniejszych szlaków turystycznych kraju należy szlak wodny rzeki Czarnej Hańczy i Kanału Augustowskiego, wiodący, z Gawrych Rudy lub Suwałk przez Stary Folwark, Rygol Suchą Rzeczkę do Augustowa.

Pojezierze Suwalskie i Równina Augustowska pod względem geograficznym stanowią przedłużenie Pojezierza Mazurskiego, z którym łączy je ten sam typ krajobrazu. W podziale geograficznym Polski uznawane są często za wschodni kraniec tego regionu. Opracowania u niektórych polskich geografów uwzględniając zwłaszcza zagadnienia klimatyczne, włączają te tereny do położonego już poza granicami Polski Pojezierza Litewskiego.

Pojezierze Suwalskie charakteryzuje się urozmaiconą rzeźbą terenu. Wzgórza i pagórki oznaczają się wyjątkowo dużą stromością, osiągając wysokość 298 m. n. p. m., W Rowelskiej Górze koło Wizajn. Wyróżniają się wzniesienia Góry Krzemieniuchy ( 289 m. n. p. m..), Cisowej Góry (258 m. n. p. m.), Jesionowej Góry (252 m. n. p. m.). Deniwelacja terenu przekracza znacznie 100 m. Na tym obszarze występuje ponad 300 jezior pochodzenia polodowcowego, które mają największą głębokość w pasie całych pojezierzy polskich. Wśród nich jezioro Hańcza jest najgłębszym jeziorem w Polsce i na całym Niżu europejskim, ma głębokość 108 metrów. Świeżość rzeźby polodowcowej i występujące tu bogactwo form czynią z Pojezierza Suwalskiego wyjątkowo interesujący obszar pod względem geologicznym i morfologicznym. Pojezierze Suwalskie jest słabo zalesione. Jedynym większym kompleksem jest tu Puszcza Rumincka położona na północnym – zachodzie Pojezierza, na granicy z Rosją, ale do Polski należy stosunkowo niewielka jej część.

Najbardziej cenne fragmenty tego obszaru objęto Wigierskim Parkiem Narodowym i Suwalskim Parkiem krajobrazowym oraz rezerwatami przyrody.

Dla turystyki jest to szczególnie atrakcyjny obszar, który coraz liczniej odwiedzają turyści z kraju i wielu krajów europejskich.

Centralnie jest położone Pojezierze Olsztyńskie, którego osią jest przepływająca przez cały ten obszar rzeka Łyna. Na południu styka się z Garbem Lubawsko – Nidzickim, a na północy z Równiną Ornecką i Równiną Sępopolską. Granicę zachodnią wytycza dorzecze rzeki Pasłęki, która w przeszłości historycznej stanowiła zachodnią granicę historycznej Warmii.. W okolicach wsi Drwęck, gdzie ma swoje źródła rzeka Drwęca styka się z obszarem Garbu Lubawsko – Nidzickiego. Na zachodzie ociera się o drumliny ( wzgórza polodowcowe okolic Morąga). Natomiast wschodnia granica przebiega od miejscowości Kiejkuty pod Szczytnem w kierunku Biskupca Reszelskiego i Sątop.

Pojezierze Olsztyńskie przecinają z zachodu na wschód wały morenowe ich wysokość jedynie na peryferiach obszaru przekracza 200 m. n. p. m. Środek obszaru Pojezierza olsztyńskiego jest niższy i tworzy rozległą pochylona ku północy nieckę, która oznacza się znacznym urozmaiceniem krajobrazowym. Teren jest u głównie pagórkowaty o deniwelacjach dochodzących do kilkudziesięciu metrów. Na południu Pojezierza Olsztyńskiego przeważa krajobraz sandrowy. Podłożem na tym terenie jest materiał piaszczysty ukształtowany w okresie topnienia lodowca, ale niecki są wypełnione wodą. Tu występują liczne jeziora i torfowiska. Do największych jezior tego obszaru należą: Łańskie, Narie, Dadaj, Pluszne, Sasek Wielki, Luterskie. Najgłębszym jeziorem tego obszaru jest jezioro Wuksniki (120 ha pow. i głębokość 68 m).

Obszary sandrowe Pojezierza Olsztyńskiego na południu i południowym – wschodzie pokrywają rozlegle lasy: Napiwodzkie, Ramuckie i Purdzkie. Warunki klimatyczne tego obszaru są nieznacznie bardziej kontynentalne niż ma to miejsce na Po9jezierzu Iławsko – Ostródzkim.

Na zachód od tego obszaru rozciąga się Pojezierze Iławsko – Ostródzkie, które leży miedzy doliną dolnej Wisły na zachodzie i Pojezierzem Olsztyńskim na wschodzie. Od północy graniczy z Pobrzeżem Gdańskim (Żuławy Wiślane, Nizina Warmińska), od południa z Pojezierzem Chełmińsko - Dobrzyńskim ( Garb Lubawsko – Nidzicki, Pojezierze Brodnickie, Pojezierze Dobrzyńskie i Dolina Wisły z ujściem Drwęcy).

Tak jak na wschodzie Pojezierza Mazurskiego występują charakterystyczne obszary ciągów jeziornych połączone licznymi kanałami, tak również na tym terenie powstały w połowie XIX wieku kanały, które połączyły liczne jeziora rynnowe i związały ten obszar z Zalewem Wiślanym. W okresie średniowiecza cały ten obszar odwadniała rzeka Drwęca, która była jednocześnie głównym szlakiem handlowym. Tak było do drugiej połowy XIX wieku. Po wybudowaniu Kanału Ostróda – Elbląg ( 82 km dł.), Kanału Ostróda – Iława (48 km dł. ), Kanału Ostróda – Stare Jabłonki ( 16, 8 km dł.) i Kanału z J. Jeziorak do J. Ewingi w Zalewie funkcje gospodarcze, a następnie turystyczne przejęła flota żeglugi śródlądowej. Współcześnie kanały te stanowią jedną z największych atrakcji turystycznych w świecie ze względu na urządzenia techniczne i technologię transportu nie zmieniona od ponad 140 lat. Tu statki „pływają po trawie” dzięki pięciu pochylniom. Dodatkowo turystyczne atrakcje tego obszaru urozmaicają śluzy i liczne jeziora rynnowe z największymi: Jeziorakiem ( 27,5 km dł. z największą wyspa śródlądowa w Polsce: „Wielką Żuławą”), Drwęckim ( 881 ha pow. i dł. 12 km), Szeląg Wielki, Ruda Woda, Płaskie i wiele innych.

W urozmaiconej rzeźbie Pojezierza Iławsko – Ostródzkiego występują trzy główne składniki geomorfologiczne krajobrazu: są to wzgórza moreny czołowej, obszary moreny dennej oraz tereny sandrowe. Pasma moreny czołowej występują tu głównie na obszarze zachodnim i północnym (drumliny w okolicach Morąga), oraz na południu opiera się ten obszar o Garb Lubawsko – Nidzicki, który stanowi najwyższe pasmo wyniesień na terenie całego Pojezierza Mazurskiego. Na tym terenie w okolicach wsi Złotna na północ od Morąga morena osiąga wysokość 197,3 m. n. p. m. Tereny sandrowe na północ od Ostród i na północny -wschód od Iławy pokrywają rozlegle lasy sosnowe i mieszane. Pradolina rzeki Drwęcy oraz liczne rynny jeziorne są skupione głównie w okolicach Iławy i Ostródy.

Klimat Pojezierza Iławsko – Ostródzkiego kształtuje się w wyniku ścierania się mas powietrza polarno – morskiego z powietrzem polarno – kontynentalnym, gdzie przewagę stanowi powietrze polarno – morskie. Średnia temperatura roczna waha się od + 7 C do +7,5 C, średnia lipca od 17 C do 18 C, a średnia stycznia od – 2,5 C do – 3,5 C. Opady są zróżnicowane, wyższe na południu w okolicach Garbu Lubawsko – Nidzickiego, a niższe w części północnej tego obszaru.

Garb Lubawsko – Nidzicki zajmuje południowo – wschodnia część Pojezierza Chełmińsko – Dobrzyńskiego. Graniczy od północnego – wschodu z Pojezierzem Olsztyńskim, a od północnego – zachodu z Pojezierzem Iławsko – Ostródzkim, od zachodu z doliną rzeki Drwęcy, a od południa z Pojezierzem dobrzyńskim i Wzniesieniami Mławskimi.

Polodowcowa rzeźba Garbu Lubawsko – Nidzickiego ma charakter bardzo urozmaicony, gdyż na tym obszarze lodowiec zatrzymywał się trzy razy. Teren jest mocno pofałdowany, są tu doliny bezodpływowe, bruzdy erozyjne, jary i liczne wąwozy, które ukształtowały wody odpływowe z topniejącego lodowca. Jest tu wiele wzniesień, które przekraczają 200 m. n. p. m., a ich kulminację stanowi Góra Dylewska o wysokości 312 m. n. p. m. i jest to najwyższe wyniesienie na terenie Polski Północno – Wschodniej. Garb Lubawsko – Nidzicki zbudowany jest z glin zwałowych z dużą ilością głazów narzutowych oraz licznych piasków zwałowych i żwirów. Deniwelacje na tym terenie dochodzą od 20 do 40 metrów i dzięki temu krajobraz szczególnie w okolicach Glaznot przypomina całkowicie obszar zbliżony do Bieszczadów. Geneza licznych obniżeń jest różna. Są to zagłębienia powstałe na skutek nierównej akumulacji lodowca w wyniku trwających procesów wytopiskowych lub też maja one charakter rynien pojeziernych. Zbocza licznych tu wzniesień są krótkie i porozcinane dolinkami erozyjnymi i opadają przeważnie dość stromo ku dolinom i licznym zagłębieniom terenowym.

Klimat Garbu Lubawsko – Nidzickiego ze względu na przekraczające wysokości 200 i więcej metrów oraz urozmaicona konfiguracje terenu jest nieco chłodniejszy w okresie zimy i wiosny niż na Pojezierzu Iławsko - Ostródzkim i np. w odległej w linii prostej Ostródzie średnia roczna temperatura jest wyższa o kilka stopni od średniej rocznej temperatury Garbu Lubawsko – Nidzickiego. Ten obszar charakteryzują też większe wahania temperatury dziennych.

Garb Lubawsko – Nidzicki stanowi węzeł wodny, z którego spływają w różnych kierunkach wody rzek i strumieni: Wel, Szkotówki, Nidy, Gizeli, Dylewki i innych. Na tym obszarze jest stosunkowo mało jezior. Jedynym ewenementem jest tu jezioro Francuskie ( Sauk), które jest rezerwatem przyrody ( 247,5 m. n. p. m. ). Największe z jezior są położone w okolicach Dąbrówna : Dąbrowa Wieka i Dąbrowa mała oraz Kownatki i Rumian.

Do całości charakterystyki tego obszaru dodałbym Pojezierze brodnickie, które położone jest na północnym – wschodzie województwa kujawsko – pomorskiego, ale przez dorzecze rzeki Drwęcy ma ścisły związek z Pojezierzem Iławsko – Ostródzkim. Granice tego obszaru określają rzeki: na zachodzie Lutryna, na południu i wschodzie Drwęca, a na północy Osa i Gać. Nazwa Pojezierza pochodzi od miasta Brodnicy, położonego w dolinie rzeki Drwęcy. Pojezierze brodnickie obejmuje historyczny obszar ziemi michałowskiej.

Pojezierze to całkowicie przypomina obszary już wcześniej omówione i dlatego też jest ono jakoby integralnie związane z pozostałymi obszarami pojeziernymi. Na tym obszarze występuje ponad 100 jezior o powierzchni przekraczającej 1 ha, a jeziorność obszaru wynosi ponad 5%. W większości są to jeziora rynnowe układające się w ciągi, a do największych należą: Partęczyny Wielkie (324 ha pow.), Skarlińskie ( 294 ha pow.), Bachotek (211 ha pow.), Sosno (198 ha pow.) i wiele innych.

Bogata jest fauna Pojezierza, a w szczególności awifauna. Największymi osobliwościami są: orlik krzykliwy, bocian czarny i orzeł bielik, a także kania rdzawa, żuraw, kormoran, czapla siwa bąk i zimorodek Z gatunków ssaków żyją tu łosie, daniele, wydry i bobry.

Tu podobnie jak na pozostałych terenach pojeziernych wykształciły się mało żyzne gleby głównie bielicowe i brunatne. Warunki klimatyczne są podobne do obszaru sąsiedniego. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec ( średnia temperatura ponad 17 C), dni pogodnych jest tu średnio w roku od 30 – 40, gorących około 20.

Rzeźba tego obszaru urozmaicona jest dynamiką i bogactwem form. Na tym obszarze w krajobrazie wyróżnia się szczególnie dolina rzeki Drwęcy oraz Skarlanki i Lutryny.

Wartości historyczne wypływające z Pojezierza Mazurskiego

Najważniejszym z bogactw tego obszaru od najdawniejszych czasów były lasy i wody, które w XIII – XIV wieku stanowiły naturalna granice pomiędzy państwem Zakonu Krzyżackiego, Polska i Wielkim Księstwem Litewskim. Osadnictwo najwcześniej rozwinęło się od strony zachodniej i południowej Pojezierza Mazurskiego. Z południa napływali osadnicy z Mazowsza i Kurpiów z zachodu szło ono za podbojem Krzyżaków, którzy na ziemie podbite sprowadzali kolonistów. Rozkwit osadnictwa miał miejsce na przełomie XV i XVI wieku. Osadnicy zamieniali stopniowo obszary puszcz w pola uprawne i tak powstawały wsie tereny bez lasu. Często osady budowano nad rzekami, strumieniami i jeziorami wybierając odpowiednie miejsca obronne. Często były to miejsca po spalonych przez rycerzy Zakonu Krzyżackiego siedliska dawnych Prusów, których najczęściej wycinano w pień, gdy nie zdążyli ujść w głąb puszczy. Zarówno Zakon Krzyżacki, jak i Królestwo Polskie na obszarach zasiedlanych wprowadzali nowoczesne zasady gospodarowania, w tym także zasady w prowadzeniu gospodarki leśnej. Zakon nadając ziemie poddanym ustalał stale zasady świadczeń ze strony poddanych na rzecz państwa krzyżackiego i skrupulatnie je egzekwował. Także w odniesieniu do gospodarki leśnej i połowu ryb były zastosowane określone prawne zasady, które rygorystycznie egzekwowano od poddanych. Zasady te coraz powszechniej były też stosowane w Królestwie Polskim, bowiem z tego tytułu były odpowiednie zyski dla kraju i korony. Być może, że głównie dzięki tak pojętej gospodarce do dnia dzisiejszego na terenach Pojezierza mazurskiego i innych pozostały piękne kompleksy leśne puszczańskie i inne: Augustowska, Borecka, Knyszyńska, Kurpiowska, Piska, Rumienicka, parki narodowe: Narwiański, Wigierski oraz parki krajobrazowe Mazurski i Suwalski. To na wschodzie Pojezierza Mazurskiego. A co pozostało na zachodzie i południu? Lasy, Napiwodzkie, Lasy Liwsko- Jabłoneckie ( pozostałość dawnej puszczy), parki krajobrazowe: Pojezierza Iławskiego, Wzgórz Dylewskich, Welski, Brodnicki i Górzowski. Ponadto na całym obszarze Pojezierza Mazurskiego leży dziesiątki rezerwatów przyrody i setki pomników przyrody. Natomiast szczególnym zainteresowaniem turystów cieszą się zabytki sztuki sakralnej i obiekty kultury materialnej objęte ochrona.

To dzięki pozostałym w stanie niemal nienaruszonym przez człowieka licznym kompleksom leśnym i czystym wodom dziesiątkom jezior i rzek pozostała ostoja dzikich zwierząt i ptactwa, ryb słodkowodnych i wydry oraz bobra. Dla ptactwa, w tym szczególnie błotnego i łosia oraz innych zwierząt swego rodzaju rajem jest Narwiański Park Narodowy. Także inne tereny leśne i jeziorne stały się swego rodzaju „Mekką” dla przybywających tu turystów – myśliwych, żeglarzy, kajakarzy, rowerzystów, w tym zbieraczy runa leśnego.

Pojezierze Mazurskie, nazywane popularnie przez turystów Warmia i Mazurami, słynie przede wszystkim z cudownej przyrody, ale i historia tych ziemi jest bogata w liczne zdarzenia wojenne, klęski żywiołowe, ale tu także tworzyła się historia materialna od plemion Prusów, przez Zakon Krzyżacki, rozkwit miast, folwarków, dworów junkierskich, a głównie myśli ludzkiej. To dzięki tej ostatniej dziś dziedziczymy bogactwo architektury, literatury, myśli naukowej. Na tej ziemi żyli i pracowali: Mikołaj Kopernik, biskupów warmińskich: Jana Dantyszka, Stanisława Hozjusza, Marcina Kromera, Ignacy Krasicki, a także wielkich obrońców polskości ludu mazurskiego: Wojciecha Kętrzyńskiego, Gustawa Gizewiusza i wielu innych, którzy na trwale zapisali się na kartach historii narodu polskiego.

Odkrycia archeologiczne oraz ślady grodów Prusów świadczą o wczesnym osadnictwie. Warownie i zamki krzyżackie oraz liczne kościoły w stylu gotyckim są trwałym elementem krajobrazu Warmii i Mazur. Katedra we Fromborku, Braniewie, kolegiata w Dobrym Mieście, Olsztynie, bazylika mniejsza w Gietrzwałdzie, czy też barokowa w Świętej Lipce stanowią wspaniały dowód świetności ekonomicznej ziemi mazurskiej. Liczne zamki ( Olsztyn, Lidzbark, Warmiński, Reszel, Nidzica, Ostróda i inne to pozostałość z epoki Zakonu Krzyżackiego) świadczą o bogatej przeszłości historycznej tych terenów.

PODSTAWĄ ŻYCIA ISTOT ŻYWYCH JEST WODA

Obserwując świat przyrody widzimy, że bez wody nie mogą przetrwać żadne organizmy żywe, gdyż woda jest podstawowym budulcem wszystkiego, co żyje od roślin po zwierzęta i człowieka, jako naczelnego z ssaków. Od najdawniejszych wieków, kiedy człowiek budował miasta zawsze wiązał je z rzeką, gdyż ona stanowiła swego rodzaju kanał oczyszczający ludzkie siedliska w najdawniejszych wiekach. Następowało, tzw. samooczyszczenie. Kiedy obserwujemy miasta Warmii i Mazur dochodzimy do wniosku, że wszystkie miasta powstawały w bezpośrednim sąsiedztwie rzek lub rzeczek? Tak było od wieków, ale coraz częściej ekolodzy mówią nam, że zapasy wody pitnej się kurczą i przestrzegają społeczeństwa, by w sposób rozsądny korzystały z zasobów wodnych.

Jak mówią dokumenty historyczne od pradziejów ludzkości pamiętano, że woda jest jednym z najcenniejszych składników wszelkiego życia i jednym z najbardziej na Ziemi rozpowszechnionych związków chemicznych? Woda, bowiem znajduje się w stałym obiegu w przyrodzie i to dzięki temu obiegowi możemy my ludzie podziwiać cuda przyrody. Wody na naszej planecie stanowią 2/3 powierzchni Ziemi. Woda występuje w skałach skorupy ziemskiej ( wody podziemne), w postaci rzek, rzeczek, cieków, jezior, mórz i oceanów, ale także w postaci pary wodnej w atmosferze (chmury, deszcze, śniegi, grady itp.). Woda występuje także w stanie związanym jako: woda konstytucyjna, krystalizacyjna i neolityczna. Naturalne wody stanowią zwykle rozpuszczalne roztwory różnych soli, zawierające zwykle rozpuszczone gazy, bakterie i inne drobnoustroje oraz najróżniejsze zawiesiny mineralne (stąd pochodzą wody mineralne). Obecność różnych składników w wodzie zależy od jej pochodzenia ( woda morska, wody mineralne itp.) Do stosunkowo najczęściej występujących należą wody opadowe. Wody te zwykle zawierają stosunkowo niewielkie ilości rozpuszczonych gazów ( głownie azotu, tlenu, dwutlenku węgla rzadziej dwutlenku siarki i trójtlenku azotu).

Jaką wodę nazywamy wodą twardą?

Woda taka zawiera duże ilości soli wapnia i magnezu. To te sole powodują złe pienienie się mydła, gdyż wówczas tworzy się trudno rozpuszczalny osad soli wapiennych kwasów tłuszczowych ( np. stearynian i palmitynian wapniowy) Z wody wytrącany jest także kamień kotłowy. Twardość wody surowej

,czyli nie gotowanej nazywa się twardością ogólną wody. Rozróżniana jest także twardość węglanową, która jest spowodowana obecnością innych związków wapnia i magnezu, oraz twardość stała, która pozostaje w wodzie po przegotowaniu, ale jest też twardość przemijająca, którą woda traci w wyniku rozkłady wodorowęglanów podczas zagotowania. Twardość wody jest wyrażana, w tzw. stopniach twardości wody lub miligramorównoważnikach /milivalach/ jonów wapnia i magnezu w litrze wody. I tak jeden stopień twardości odpowiada zawartości 10mg tlenu wapniowego (Cc) w jednym litrze wody. W niektórych krajach twardość wody podawana jest w innych jednostkach.

Jedynie dzięki istnieniu wody mogą zachodzić w żywych organizmach procesy przemiany materii. Woda jest niezbędnym składnikiem wewnętrznym środowiska wszystkich żywych ustrojów, gdyż wchodzi w skład płynów komórkowych i tkankowych, jako rozpuszczalnik wielu substancji i ich transporter oraz ułatwia przyswajanie ich przez organizmy żywe.

Woda jest niezbędnym elementem środowiska zewnętrznego, przy czym dla licznych zwierząt i roślin – organizmów wodnych – stanowi jedyne środowisko życia. Jak wiadomo między organizmami żywymi i ich otoczeniem zachodzi nieustanna wymiana wody, która w przypadku świata roślinnego ma niezmiernie istotne znaczenie dla ogólnego bilansu krążenia wody w przyrodzie?

Woda ma tak powszechne zastosowanie w życiu, że trudno sobie nawet zdawać sprawę z ilości procesów, jakie z woda mogą zachodzić w przyrodzie. Dla istot żywych, w tym głównie dla człowieka do najistotniejszych należy woda do spożycia, a dalej do celów gospodarczych tak bytowych jak i przemysłowych oraz innych. Wodę stosuje się też jako nośnik ciepła ( chłodnictwo, ogrzewanie itp.). Natomiast energie mechaniczną wody przetwarza się w zakładach hydrotechnicznych w energie elektryczną, ale także w energię pary wodnej, którą ludzie wykorzystują do różnych celów technicznych oraz komunikacyjnych. Woda jako dobry rozpuszczalnik stanowi podstawę do wielu reakcji chemicznych, a także metodą flotacji i sedymentacji służy do rozdzielania substancji i minerałów. Woda ma zastosowanie przy przemywaniu osadów oraz do czyszczenia substancji w drodze krystalizacji itp. Woda jest też substratem wielu procesów chemicznych np. do otrzymywania kwasów i zasad.

Mając na uwadze tak powszechne i wszechstronne zastosowanie wody cała ludzkość ma obowiązek bacznego czuwania nad mądrym i zrównoważonym gospodarowaniem zasobami wodnymi, bowiem w miarę wzrostu ludzkości na kuli ziemskiej zasoby te będą się kurczyły. Już dzis ten szczególny problem dotyka wielu metropolii miejskich świata, czego najdobitniejszym przykładem może być miasto Meksyk.

Proces ten będzie stopniowo narastał i dlatego wszystkie miasta i nie tylko miasta muszą coraz mocniej dbać o prawidłową i racjonalną gospodarkę w zakresie zasobów wody słodkiej. Dziś jednak najpoważniejsze problemy w zakresie zaopatrzenia w wodę słodką maja obszary pustynne, suche i o najwyższym stopniu zasiedlenia.

Wydaje się, że Warmia i mazury, które słyną z ponad tysiąca jezior i prawie czterystu rzek i rzeczek nie powinny mieć problemów z wodą słodką. A jednak mimo tych rozległych zbiorników wodnych okazuje się, że większość z wód tego typu nie nadaje się do bezpośredniego spożycia, że wymaga oczyszczania. Kiedy obserwujemy zbiorniki wody słodkiej, to tylko zwykłego punktu widzenia postrzegana woda do picia winna być przezroczysta, bezbarwna, bez zapachu, mieć dobry smak, nie może zawierać bakterii chorobotwórczych nie może zawierać składników innych w ilościach szkodliwych dla zdrowia ludzi? Dla przykładu podam, że dopuszczalna zawartość żelaza w wodzie do picia wynosi 0,3 mg na jeden litr wody, magnezu – 0,1 mg, chloru 250 mg, siarczanów do 150 mg. Natomiast twardość wody nie powinna przekraczać 20 stopni. Tak oto całość procesów związanych z wodą pitną nosi nazwę uzdatniania ( oczyszczania) wody, a także filtrowania w wodociągach – ujęciach wody. Aby dokonać usunięcia tylko twardości wody węglanowej ( proces dekarbonizacji) są konieczne urządzenia specjalistyczne. Są także prowadzone procesy demineralizacji, co z kolei wymaga przeprowadzenia wymiany kationowej i anionowej lub destylacji. Bywa, że niekiedy uzdatnianie wody obejmuje także m. in. odkwaszanie, odbarwianie itp. Wody przeznaczone do picia lub przemysłu spożywczego muszą być poddawane odkażeniu. Wodę chemicznie czysta np. do celów laboratoryjnych otrzymujemy w wyniku kilkakrotnej destylacji ( woda destylowana) wody zwykłej lub przez wymrożenie. Wodę o największym stopniu czystości otrzymujemy w drodze syntezy czystego wodoru i tlenu. O czystości wody najlepiej świadczy jej przewodnictwo elektryczne, które dla idealnej czystej wody jest rzędu 10 do minus 8 potęgi x cm do minus 1 potęgi. Niektóre właściwości wody idealnie czystej zostały przyjęte za wzorzec pewnych wielkości fizycznych np. jednostki masy ( gram), jednostki ciepła (kaloria). Natomiast punkt krzepnięcia i punkt wrzenia wody pod ciśnieniem 760 mm Hg są podstawą skali termicznej Celzjusza.

Do XVIII wieku woda uważana była za pierwiastek. Dopiero A.L. Lavisier (1783 r.) i H. Cavendisch (1784 r.) udowodnili, że woda nie jest pierwiastkiem, a jest związkiem chemicznym składającym się z wodoru i tlenu i że można wodę otrzymywać syntetycznie z tych pierwiastków oraz rozłożyć ją na pierwiastki.

W świecie chemii istnieją wody: chlorowa, ciężka, destylowana, konstytucyjna, królewska, a także woda utleniona, woda wapienna, woda zeolityczna i woda jawelle. Ta ostatnia ze względu na silne właściwości utleniające, bywa używana jako środek bielący. Nazwę tej wodzie nadał chemik francuski C. L. Berthollet.

Jakie wody występują na terenie miast województwa?

OLSZTYN, siedziba władz województwa warmińsko – mazurskiego, miasto położone nad rzeką Łyną, lewym dopływem rzeki Pregoły oraz licznymi jeziorami. Do nich należą m. in. jeziora: Ukiel, Kortowskie, Skanda, Trackie, Linowskie, Klebarskie.

Miasto Olsztyn jest nie tylko głównym ośrodkiem administracyjnym województwa, ale ważnym ośrodkiem przemysłowym, kulturalnym, naukowym, poligraficznym, znaczącym węzłem komunikacyjnym, a także ośrodkiem turystycznym. Miasto o bogatych tradycjach historycznych, powstało z osady na podzamczu kapituły warmińskiej wzmiankowanej przed 1348 rokiem. Prawa miejskie Olsztyn uzyskał w 1353 roku. W 1440 roku miasto przystąpiło do Związku Pruskiego i od okresu zawarcia pokoju toruńskiego po wojnie 13- letnie4j w 1466 roku wchodziło w skład Warmii i należało do Polski. W latach 1516 – 1519 i 1520 – 1521 administratorem dóbr kapituły był Mikołaj Kopernik. Poczynając od pierwszego rozbioru Polski ( 1772 r.) Olsztyn był pod zaborem Pruskim aż do 1945 roku, ale Warmia zawsze stanowiła pewną odrębność duchową na terenie Pojezierza Mazurskiego.

Pierwsze wzmianki o Olsztynie jako osadzie przy wzniesionym przez kapitułę warmińska zamku pochodzą z 1348 roku. Założycielem miasta był Jan z Lejs, którego rodzina mieszkała w okolicach pieniężna. Prawa miejskie 16 – 1519 osada otrzymała w dniu 31 października 1353 roku. Poza Prusami w mieście pojawili się Polacy. Już w XV wieku są oni w miejskim patrycjacie. Do interesujących należy podanie proboszcza Ambrożego Mertena z XVI wieku, w którym on prosi o zwolnienie go z urzędu, gdyż on nie zna języka polskiego, którym posługują się jego parafianie. W 1440 roku miasto przystępuje do Związku pruskiego. Do Związku Pruskiego w 1454 roku przystępuje kapituła warmińska. Po zawarciu pokoju toruńskiego w 1466 roku, aż do pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku Olsztyn był w granicach Polski. Przez długie wieki Olsztyn by małym miastem np. w 1722 roku liczył tylko 1770 mieszkańców. Rozwój miasta podobnie jak i innych miast Warmii i Mazur następuje w drugiej połowie XIX wieku, z chwilą wybudowania linii kolejowych i sieci dróg bitych. A możliwe to było głównie dzięki uzyskanej kontrybucji wojennej od Francji po wojnie prusko – francuskiej.

W 1905 roku Olsztyn staje się siedziba rejencji, a tym samym stolicą administracyjną, kulturalną i gospodarczą dość dużego regionu. Do miasta napływają przybysze z głębi Niemiec, a ludność miejscowa ulega germanizacji. Mimo tych zmian Olsztyn nadal pozostał ośrodkiem myśli polskiej na Warmii i Mazurach. Wśród wybitnych nazwisk znanych prawie każdemu Polakowi należy wymienić ( poczynając od XIV wieku): Jana i Ścibora Bażyńskich – przywódców antykrzyżackich Związku Pruskiego, a także całą gamę biskupów od Łukasza Watzelrode (XV wiek), w tym kanonika Mikołaja Kopernika, Jana Seklucjana – kaznodzieję i publicystę – oraz wielu innych znakomitych biskupów warmińskich z pogranicza XV – XVI wieku, których długi szereg, po przez Marcina Kromera, zamyka Ignacy Krasicki.

Natomiast wiek XIX będący nie tylko wiekiem wielkiego rozruchu gospodarczego na Warmii i Mazurach, ale tez okresem nasilającej się germanizacji wydal ludzi tej miary jak: Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza – wykładowcę języka polskiego w Gimnazjum Akademickim w Gdańsku, autora memoriału w sprawie języka polskiego do króla Prus, Wojciecha Kętrzyńskiego – długoletniego dyrektora „Ossolineum” we Lwowie, Gustaw Gizewiusz – obrońca ludu mazurskiego – oraz szereg działaczy i uczonych, w tym znanego kompozytora Feliksa Nowowiejskiego. Imiona tych zasłużonych Polaków noszą dziś miasta Giżycko, Mrągowo, Kętrzyn.

W latach 1886 – 1939 wychodziła w Olsztynie „Gazeta Olsztyńska” ( od Liszewskiego przez Pieniężnych), Istniało Towarzystwo Szkolne utrzymujące szkoły polskie na Warmii ( 1928 – 1939), Bank Ludowy i Zarząd związku Polaków w Niemczech na Prusy Wschodnie. Polskie organizacje z chwilą wybuchu II wojny światowej brutalnie hitlerowcy zlikwidowali, a działaczy tych organizacji osadzono w obozach zagłady.

Po zdobyciu miasta przez Armię Czerwoną w dniu 22 stycznia 1945 roku Olsztyn po woli odradzał się z gruzów i w momencie wyzwolenia liczba mieszkańców miasta spadla z 46500 osób (1939 r.) do około 8 tysięcy osób. Jednak już w październiku 1945 roku Olsztyn liczył 26256 osób, a w 1950 roku 43898 osób. W 1950 roku powstaje w Kortowie Wyższa szkoła Rolnicza, pierwsza szkoła wyższa w historii miasta, dziś jest5 to Uniwersytet Warmińsko – Mazurski jedna z większych uczelni w Polsce Północnej. W 1969 roku powołano do życia w Olsztynie Wyższą Szkołę Nauczycielską. W skład 86 – 1939 uniwersytetu wchodzi poza WSP, Wydział Teologiczny. Olsztyn stał się miastem młodzieży akademickiej i szkól średnich. Tu działają ponadto dwie inne wyższe uczelnie oraz wiele szkół średnich, teatr im. Stefana Jaracza, Teatr Lalek, radiostacje ( Radio Olsztyn), stacja telewizyjna, orkiestra symfoniczna, „Gazeta Olsztyńska”, miesięcznik „Warmia i Mazury”, wiele wydawnictw, Stowarzyszenie Społeczno - Kulturalne „Pojezierze”, Towarzystwo Miłośników Olsztyna, Ośrodek Badań naukowych im. Wojciecha kętrzyńskiego i wiele innych placówek o charakterze kulturalnym i wydawniczym i naukowym.

Turysto! Gród położny nad Łyną ma wiele wspaniałych uroków. Te najciekawsze skupiły się na Starym mieście. To tu odwiedzamy zamek, na którym urzędował Mikołaj Kopernik ( 1519 – 1521). Tu nad dachami kolorowych kamieniczek starego miasta piętrzą się wieże katedralne. Na zamku ma siedzibę Muzeum Warmii i Mazur, gdzie można poznać przeszłość Warmii i Mazur. Opodal Wysokiej bramy, w której mieści się Dom, Wycieczkowy PTTK i Wojewódzkie Centrum Informacji Turystycznej, odbudowany Dom „Gazet Olsztyńskiej”, w którym w latach przed II wojną światową powstawała ta gazeta. Dziś jest u muzeum i księgarnia. Na ul. Józefa Piłsudskiego mieści się Planetarium Lotów Kosmicznych i nieco dalej Hala Widowiskowa Olsztyna.

Te i inne obiekty są najczęściej odwiedzane przez turystów. By jednak na zakończenie zwiedzania Olsztyna wypocząć możemy udać się do parku nad rzeką Łyną i tu z przewodnika „ Olsztyn znany i nieznany” wyczytać, co należałoby jeszcze zwiedzić? Dla turystyki aktywnej są oznakowane szlaki piesze i rowerowe wokół miasta i najbliższych okolic. Dla przykładu podam, że szlak żółty skręca w prawo wzdłuż brzegów rzeki Wadąg, natomiast drogą brukowaną możemy dotrzeć do szosy Olsztyn – Dywity i do miasta powrócić autobusem komunikacji miejskiej. Natomiast szlak czerwony prowadzi przez most na Wadągu, skręca na północny – zachód i drogą koło działkowych ogrodów, przez tereny zalesione i pola prowadzi nas do szosy Dywity – Brąswałd – Bukwałd. Przed nami są niewielkie wzniesienia i widoczne w dali rozległe obszary leśne. Po 11,5 km docieramy do Brąswałd. Na trasie jest Dom Marii Zientary – Malewskie. W XIX i na początku XX wieku wieś była znana z działalności polskiej. W latach 1894 – 1928 proboszczem w kościele katolickim był Walenty Barczewski, działacz oświatowy i polityczny, badacz miejscowych obyczajów, publicysta. Grób jego jest na miejscowym cmentarzu. Do zasług księdza należy także budowa miejscowego kościoła. Dalej kierujemy się do wsi Bukwałd, gdzie jest przystanek kolejowy ( 16,9 km) i stąd możemy wracać do Olsztyna. Takich i podobnych wycieczek pieszych i rowerowych wokół Olsztyna jest kilkanaście, w tym trasa do Grunwaldu.

Łyna, rzeka, która wypływa z Garbu Lubawsko – Nidzickiego, płynie przez Pojezierze Olsztyńskie, Nizinę Staropruską, Równinę Pregoły ( tereny Rosji). Długość rzeki wynosi 263,7 km, na terenie Polski 190 km. Całkowita powierzchnia dorzecza wynosi 7125,6 km kwadratowego, z tego na terenie Polski – 5719 km kwadratowych. Źródła rzeki są położone u podnóża moreny czołowej ( zlodowacenie bałtyckie) na wysokości 155m. n. p. m., na północny – wschód od wsi Łyna, przy zachodnim skraju lasów Napiwodzkich, czyli około 10 km na północ od miasta powiatowego Nidzica. Źródła rzeki utworzyły w iłach głęboko wcięty i rozczłonkowany wąwóz ( różnica wysokości dochodzi do 30 m). W okolicach Olsztyna jest zbiornik na rzece. Dalszy bieg charakteryzuje się zmiennością kierunku cieku, krajobrazu otoczenia doliny i koryta. Rzeka płynie przez liczne tereny polodowcowe (morenowe), gdzie występują liczne odcinki przełomowe, a wzdłuż całego przebiegu rzeka tworzy liczne meandry. Na trasie przepływu do rzeki wpadają liczne cieki (strugi), które płyną z niezliczonej ilości jezior mazurskich. Głębokość rzeki w niektórych miejscach dochodzi do prawie 30 metrów. Ujście rzeki8 do Pregoły leży na terytorium Rosji w Obwodzie Kaliningradzkim. W górnym biegu rzeka ma spadek 2 promili na każdy km. Przepływu, a w dolnym biegu przepływ ten wynosi 0,4 promila. Do ważniejszych dopływów rzeki należą: Marózka, Wadąg, Symsarna, Elma, Guber oraz inne drobniejsze.

Źródła rzeki Łyny są rezerwatem krajobrazowym o powierzchni 121,04 ha, który został utworzony w 1959 roku. Obszar źródliskowy rzeki nosi ślady silnej erozji wstecznej. Tereny źródliskowe są porośnięte lasem łęgowym i mieszanym z okazami starych sosen.

WADĄG – PISA, prawy dopływ Łyny o długości 68 km i dorzeczu 1194 km kwadratowe, wypływa koło wsi Szczepankowo na północy od Dźwierzut, na wysokości 156m. n. p. m., ale tu nazwa się „Kanał Dymerski”. Rzeka przepływa przez kilka jezior i zmienia kierunek przepływu na południowo –zachodni i dalej płynie w kierunku zachodnim i po przepłynięciu przez jezioro Pisz, z którego po wypłynięciu staje się Pisa (Warmińską). Kolejno rzeka meandruje wśród licznych, lesistych wzniesień. Natomiast poniżej Barczewa płynie dość leniwie na podmokłych łąkach i wpada do zarastającego jeziora Wadąg. Po wypłynięciu z jeziora nosi ona już nazwę Wadąg, ale nadal płynie licznymi zakolami, wzdłuż północnej granicy Parku Miejskiego w Olsztynie ( nazywany: „Lasem Miejskim”). Ujście Wadąga do Łyny jest położone na wysokości 92m. n. p. m. poniżej Olsztyna. Nad rzeką Wadąg- Pisą leżą: Biesowo, Tumiany, Barczewo, Miki, Wadąg, Kieżliny.

ELBLĄG, byłe miasto wojewódzkie, po podziale administracyjnym kraju weszło w skład województwa warmińsko – mazurskiego, drugie po Olsztynie ( 130 tysięcy mieszkańców). Elbląg jest położony na pograniczu Wzniesień Elbląskich i Żuław Wiślanych, nad rzeką Elbląg i nad jeziorem Druźno, na wysokości 8 m. n. p. m., stanowiącym nizinę, graniczącą z jednej strony z depresją, z drugiej zaś ze wzgórzami Wyżyny Elbląskiej. Zaledwie 5 km na pólnoc od miasta rozpoczynają się wody Zalewu Wiślanego. Miasto posiada połączenie kolejowe z Gdańskiem ( 62 km), Malborkiem ( 29 km), Fromborkiem (36 km) i Olsztynem ( 98 km). Z Elbląga można dopłynąć statkiem Żeglugi Ostródzko – Elbląskiej do Ostródy, Iławy, Miłomłyna, ale też statkiem do Gdańska, Łysicy, Tolkmicka i Fromborka, a przez Cieśninę Bałtyjską po stronie Rosji na otwarte Morze Bałtyckie. Miasto jest ważnym ośrodkiem przemysłowym, dawnym miastem hanzjatyckim, węzłem dróg wodnych, kolejowych i bitych, ośrodkiem życia kulturalnego, sportowego i turystycznego. Tu przebiega Kanał ostródzko – Elbląski, który łączy śródlądzie z Morzem Bałtyckim. Se4zonowe linie wodne łączą Elbląg z Krynicą Morską i Ostródą, a także z Bałtyjskiem, gdzie przez cieśninę wypływa się na otwarty Bałtyk

Miejsce historyczne, na którym powstało miasto ma związek z prehistoryczną osadą TRUSO – dawny gród Prusów. Tu w 1237 roku Zakon Krzyżacki zbudował zamek warowny i wokół niego rozwinęła się przyszła osada miejska. W 1246 roku Elbląg otrzymał prawa miejskie. W latach 1446 – 1772 ( do pierwszego rozbioru Polski) miasto było w granicach Polski. W mieście od 3,7 1521 miesiąca marca 1454 roku miał swoją rezydencje pierwszy gubernator Prus Królewskich powołany przez króla Kazimierza Jagiellończyka, Jan Bażyński. Rezydował w Elblągu do czasu zdobycia przez brata Ścibora Malborka, gdzie przeniósł stolicę Prus królewskich. Po 1772 roku miasto straciło na znaczeniu gospodarczy. Po wybudowaniu Kanału Ostródzko – Elbląskiego ( 1844 – 1872) powtórnie zyskało na znaczeniu. W czasie II wojny światowej zniszczone stopniowo dźwigało się z ruin i dziś jest bardzo znaczącym ośrodkiem gospodarczym w życiu kraju oraz ważnym ośrodkiem turystycznym na północnym – zachodzie województwa warmińsko – mazurskiego. Do bardzo atrakcyjnych terenów poza kanałem należą tereny rekreacyjne, parkowo- leśne tzw. „Bażantarnia”.

Miasto dość wcześnie przystąpiło do Związku Hanzy i to pozwoliło na uzyskanie licznych przywilejów handlowych, które przyczyniły się do wzrostu znaczenia miasta i spowodowały w 1347 roku założenie tzw. nowego miasta. Elbląg odegrał wybitną rolę w wojnie 13-letniej. Mieszkańcy miasta po wybuchu powstania zburzyli zamek krzyżacki. Natomiast królowie polscy darzyli go licznymi przywilejami; miasto posiadało prawo bicia monet, przywilej budowania jednostek floty morskiej, okresowy przywilej eksportu polskiego zboża ( w okresie buntu Gdańska), zezwolenie na założenie Angielskiej Kompanii Wschodniej – dawało to miastu poważne korzyści polityczne i gospodarcze. Miasto aż do pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku było związane z Koroną Polską. W XIX wieku Elbląg przestawił się na przemysł stoczniowy i eksport drewna. Jednak w największym stopniu przeszkodą w szybkim rozwoju miasta była tzw. nieudolność władz pruskich w podjęciu szeroko rozumianego rozwoju gospodarczego.

Natomiast Kanał Elbląski jest unikalnym tego typu obiektem i jako jedyny funkcjonuje od 144 lat na zasadach wymyślonych i zrealizowanych przez budowniczego inż. holenderskiego G.J. Stennke. Jest to zabytek sztuki hydrograficznej odwiedzanym w sezonie turystycznym przez ponad 40 tysięcy turystów z kraju i Europy. Szlaki kanałowe obsługuje Żegluga Ostródzko – Elbląska mając do dyspozycji 8 statków pasażerskich. Bardzo źle wywiązuje się ze swoich obowiązków Regionalna Dyrekcja Dróg Wodnych w Gdańsku, której obowiązkiem jest dbanie o utrzymanie w sprawności technicznej szlaków kanałowych. Szczególnie w ostatnich latach ( 2003 – 2004) szlaki na trasie do Iławy nie były drożne, a także zdarzały się awarie na trasie przez jezioro Druźno. O atrakcyjności szlaku można wiele mówić i pisać, ale odsyłam czytelnika do opracowań i przewodników po kanałach.

Jezioro Druźno, leży na Żuławach Wiślanych, na północny – wschód od miasta. Jezioro jest dawną zatoką Zalewu Wiślanego. Powierzchnia jeziora wynosi 1289 ha, długość 9,7 km, szerokość dochodzi do 2 km, maksymalna głębokość wynosi 2,5 m. Jezioro Druźno jest rezerwatem ornitologicznym, silnie zarastające, o bagnistych brzegach. Przez jezioro dla potrze szlaku kanałowego wytyczono miejsce przepływu ze względu na potrzeby ptactwa tu gniazdującego, jak i na duże zamulenie dna jeziora. Do jeziora wpływają rzeki: Dzierzgoń i Wąska, ponadto jest tu wiele kanałów odwadniających.

Rezerwat ornitologiczny ma powierzchnię 3021,6 ha i został utworzony w 1967 roku. Rezerwat obejmuje poza jeziorem rozlegle tereny bagienne, leśne i łąkowe. Jest to jedno z największych miejsc lęgowych ptactwa błotnego i wodnego nie tylko na terenie Polski, ale i w Europie. Żyje tu i rozmnaża się wiele gatunków ptaków wodnych i błotnych, w tym m. in. łabędzia niemego, czapli siwej, ślepo wrona, żurawia, kurki wodnej, bąka, perkoza rdzawego, gęsi gęgawy oraz innych.

Kolejny rezerwat przyrody stanowi Zatoka Elbląska o powierzchni 420,01 ha, który został utworzony w 1991 roku. Jest to rezerwat ornitologiczny, na którego terenie znajduje się ostoja ptactwa wodnego i błotnego. W bezpośrednim sąsiedztwie miasta leży Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej, którego powierzchnia wynosi 13 460 ha.

Dla turysty najciekawszym jest w Elblągu Stare Miasto oraz jego przepiękne okolice. Jako pierwszą mijamy ul. Wigilijną, zwaną dawniej ul. Św. Ducha. Nazwa pochodziła od szpitala o tej nazwie pochodzącego z 1242 roku. W kamienicy nr 16 mieści się Muzeum. Przechodząc na ul. Mostową, która jest charakterystyczna dla starego miasta, w tym ul. Wąska. Obszar między ul. Mostową, a równoległą do niej ul. Rybacką teren jest wypełniony przez kościół św. Mikołaja pochodzący z XIII wieku. Kościół był wielokrotnie przebudowywany. W 1907 roku wybudowano neogotycką wieżę o wysokości 95 m. W ostatnich latach powstało wiele nowych kamieniczek, które ożywiły ten mocno zniszczony teren Starego Miasta w czasach II wojny światowej. Zachęcam do zwiedzania miasta i rejsów statkami z Elbląga, by lepiej poznać tę cudowną okolicę.

Trzecim największy6m miastem na Warmii i Mazurach jest Ełk. Miasto to powstało na pograniczu ziemi Jaćwingów i Prusów jako gród handlowy na dawnym szlaku bursztynowym. Powstanie miasta jest związane z miejscem dawnego grodziska Prusów z 1398 roku. W XV wieku zamek pełnił rolę wysuniętej na wschód placówki Zakonu Krzyżackiego w ekspansji na ŹMUDŹ I LITWĘ. Na terenie podzamcza osiedlali się koloniści z Mazowsza i Prusowie. W 1445 roku Ełk otrzymał prawa miejskie i rozwój miasta powstawał wzdłuż dzisiejszej osi ulicy Wojska Polskiego nad jeziorem Ełk. W mieście brak rynku, a jego rolę wypełnia plac, który został zlokalizowany w pobliżu kościoła położonego przy ul. Wojska Polskiego. Neogotycki kościół został zbudowany w latach 1670 i w jego sąsiedztwie został wkrótce wzniesiony ratusz miejski. Miasto od wieków było na wschodniej rubieży Prus ostoją polskości. Tu powstała pierwsza drukarnia w Prusach, a jej założycielem był Malecki. Wydawano w Ełku „Gazetę Ludową, było czynne gimnazjum polskie, gdzie wielu Mazurów kształciło się, w tym m.in. Gustaw Gizewiusz (1810 – 1848). Na terenie powiatu żył i pracował do końca swoich dni Michał Kajka, cieśla, ludowy poeta (w Ogródku koło Klus jest Muzeum w jego dawnym domu).

EŁK jest miastem przemysłowym i usługowym oraz turystycznym. W przemyśle dominują elektronika, przetwórstwo spożywcze, drzewne i usługi dla ludności miasta i okolicznych gmin. Ze względu na walory przyrodnicze jest to obszar odwiedzany przez tysiące turystów z kraju i Europy, a do szczególnych atrakcji należy historyczna linia kolejki wąskotorowej oraz Muzeum Kolejnictwa w bezpośrednim sąsiedztwie kolejki.

W latach 1398 – 1406 na wyspie jeziora Ełk wybudowali Krzyżacy zamek, który był połączony z lądem zwodzonymi mostami. Natomiast początek miastu dała osada rybacka, która powstała nad jeziorem po drugiej stronie brzegu od zamku. Miasto do 1466 roku, do zawarcia pokoju toruńskiego było pod panowaniem Zakonu Krzyżackiego następnie do 1525 roku w granicach Polski, a po tym okresie w granicach Prus Książęcych.

Po 1701 roku w granicach Królestwa Pruskiego aż do 1945 roku w Prusach Wschodnich. Miasto dość często nawiedzały pożary i liczne najazdy wojenne, a także epidemie najróżniejszych chorób charakterystycznych dla średniowiecza.. W 1655 roku miasto zostało zajęte przez wojska szwedzkie i w 1656 roku Szwedzi je splądrowali, a Tatarzy spalili Ełk. W 1709 – 1710 roku epidemia dżumy pochłonęła ponad 1300 osób. Po wojennych zniszczeniach w 1669 roku miasto otrzymało nowy przywilej lokacyjny. Ełk podobnie jak i inne miasta na Mazurach zaczął się rozwijać dopiero w drugiej połowie XIX wieku. Wówczas to Prusy otrzymały po wojnie z Francją ogromna kontrybucję, którą dla ratowania tych terenów przed wyludnieniem zaczęto rozwijać i inwestować np. w linie kolejowe, drogi bite, infrastrukturę komunalną. W 1860 roku miasto liczyło nieco ponad 4 000 mieszkańców. Ełk poza już wymienionymi wydawnictwami Maleckiego od 1896 roku wydawano tu „Gazetę Ludową”, był to organ Mazurskiej Partii Ludowej.

W okresie I wojny światowej miasto uległo poważnym zniszczeniom, także zniszczenia znaczne powstały w okresie II wojny światowej (30%).

W centrum miasta naprzeciw poczty głównej stoi w parku pomnik Michała Kajki (1858 – 1940), który urodził się we wsi Skomak i mieszkał przez długie lata w Ogródku koło Klus, gdzie dziś mieści sie Muzeum jego imienia. Jest to teren powiatu ełckiego.

Natomiast po pobycie w Ełku papieża Jana Pawła II przy Placu Szaserów wybudowano pomnik poświęcony pamięci pobytu w tym mieście najwyższego zwierzchnika kościoła katolickiego.

Przy ujściu rzeki Ełk do jeziora Ełk jest położona Stanica Wodna. Po jeziorze kursuje też statek turystyczny. W mieście działa bardzo aktywnie Towarzystwo Społeczno - Kulturalne, które jest inicjatorem organizacji wielu imprez artystycznych i historycznych dla mieszkańców i gości odwiedzających to miasto i jego okolice.

Rzeka Ełk, ŁEK, Łęk, ŁYK, ( takie różne nazwy 0,01 stosowano) jest prawym dopływem Biebrzy. Płynie ona na Pojezierzu Ełckim i Nizinie Północno – Podlaskiej. Długość całkowita rzeki wynosi 113,6 km, a powierzchnia dorzecza wynosi 1524,5 km kwadratowego. Źródła rzeki leżą na wysokości 186 m. n. p. m. 4,5 na zachód od kulminacji Wzgórz Szeskich. Rzeka wypływa w okolicy Siedlisk jako Czarna Struga, a od jeziora Litygajno przyjmuje nazwę Łaźna Struga. W początkowym biegu rzeka przepływa przez wiele jezior m. in. przez: Szwałk Wielki,, Piłwąg, Łaźno, Litygajno, Łaśmiady, Ełckie.. Rzeka płynie przez tereny Puszczy Boreckiej i po wypłynięciu z jeziora Ełckiego aż do ujścia do rzeki Biebrzy płynie bardzo rozległa i szeroką doliną. W górnym biegu rzeka ma średni spadek 3,5 promila, zaś w dolnym biegu 0,4 promila. Maksymalna rozpiętość stanów wody w dolnym biegu wynosi 1,5 m. Głównymi dopływami rzeki są: Płomsko, Młynówka, Gawlik, Różanica i inne drobne. Ważniejsze miejscowości położone nad rzeką to: Borki, Straduny, Ełk, Prostki i Grajewo.

Jezioro Ełckie, leży w centrum miasta na wysokości 120 m. n. p. m.. Powierzchnia jeziora wynosi 382 ha, długość 6,5 km, szerokość od 0,4 – 1,5 km, a maksymalna głębokość dochodzi do 56 metrów. Na jeziorze leży kilka znacznych półwyspów i zatok. Brzegi jeziora są stosunkowo niskie i od strony południowo – zachodniej są zalesione. Natomiast na wschodnim brzegu rozciągają się zabudowania Ełku. Brzegi jeziora są połączone mostem, co tworzy bardzo atrakcyjne widoki na jezioro.

W odległości 2,5 km na wschód leży jezioro Selment Wieki, nad którym rozlokowały się ośrodki wypoczynkowe. Natomiast około jednego km na północny zachód od pólnocnej zatoki leży jezioro Sunowo o powierzchni 500 ha, a na zachód od południowej zatoki jest położone jezioro Szarek.

Pojezierze Ełeckie ma bardzo silnie pofałdowany teren w wyniku zlodowacenia bałtyckiego. Różnice poziomów dochodzą tu nawet do 200 metrów ( Góra Piłacka 219 m. n. p. m.), a wzniesienia na terenie Puszczy Boreckiej dochodzą do 223 m. n. p. m. Wody z tego obszaru są zbierane przez cieki i rzeki będące dopływami Biebrzy i w kierunku północnym rzeki Węgorapy oraz Gubra Szeskiego. Natomiast w kierunku zachodnim od tego obszaru rozciągają się rozlewiska największych jezior Polski: Wielkie Jeziora Mazurskie. Tereny wschodnie graniczą z rozległą polodowcową Niziną Augustowską.

Na terenach wschodnich regionalnym centrum jest miasto Ełk, jako największe w regionie wschodnich Mazur ( około 60 tysięcy mieszkańców).

OSTRÓDA, miasto o bogatych tradycjach historycznych i kulturalnych, a także turystycznych. Mało, które z mazurskich miast ma tak fantastyczne i urokliwe położenie wśród niezliczonej ilości jezior i szlaków kanałowych jako port śródlądowy trzech unikalnych w skali Europy kanałów. Ponadto miasto jest ważnym węzłem drogowym i szlakiem kolejowym z zachodu na wschód Europy. W dawnych wiekach na obszarze Mazur Zachodnich podobnie jak Ełk na wschodzie stanowiło centrum kultury dla ludu mazurskiego. Od wielu dziesięcioleci było nazywane „Perłą Mazur”, co wynikało głownie z jego cudownego położenia wśród licznych jezior i lasów mazurskich. W samym mieście leży pięć jezior ( Drwęckie, Pauzeńskim, Sajmino, Smordy i Perskie). Miasto jest portem śródlądowym trzech kanałów (Ostróda – Elbląg – 82 km; Ostróda – Iława – 48 km; Ostróda – Stare Jabłonki – 16,8 km). Żegluga turystyczna na kanałach zostala zapoczątkowana w 1912 roku przez Adolfa Tetzlaffa, pierwszego armatora żeglugi, który tę formę działalności rozwijał do końca II wojny światowej. Po II wojnie obsługą zajęła się ŻEGLUGA GDAŃSKA, póżniej ŻEGLUGA MAZURSKA I OD 1992 ROKU ŻEGLUGA OSTRÓDZK – ELBLĄSKA Z SIEDZIBĄ W OSTRÓDZIE. Kanał jest zabytkiem sztuki hydrograficznej, jedynym tego typu funkcjonującym od 144 lat, zgodnie z założeniami projektanta i budowniczego kanału G. J. Stennke obiektem na świecie. Całkowita długość kanału wynosi 129,8 km i ma on różnicę spadku miedzy Ostródą i Elblągiem aż 104,8 metra.

Miasto jest ważnym węzłem drogowym z północy na południe ( droga nr 7) i z zachodu na wschód od niemieckiej granicy do granic z Rosją (Obwód Kaliningradzki), Litwą i Białorusią ( przez Toruń lub Grudziądz, Iławę Ostródę, Olsztyn i dalej na wschód).

Dla aktywnej turystyki PTTK wyznaczył kilka szlaków pieszych np. szlak niebieski „Naddrwęcki” prowadzi trasa Ostróda, ul. Juliusza Słowackiego do stacji PKP i PKS, do leśnictwa „Czarny Róg” – pole biwakowe nad jeziorem Drwęckim i dalej brzegiem jeziora do Piławek (8,5 km). Powrót do Ostródy autobusem PKS lub Komunikacji Miejskiej.

Kolejny szlak „Jezior Podostródzkich” prowadzi trasą z mola na plac 100-lecia i dalej ul. Puławskiego do „Polskiej Górki”, stąd po zwiedzeniu pomnika Gustawa Gizewiusza i miejsca pochowku Adolfa Tezlaffa, założyciela żeglugi turystycznej w Ostródzie w 1912 roku wracamy na trasę do ul. Olsztyńskie przez ul. Plebiscytową do Małej Rusi i tu obok Ośrodka Wypoczynkowego udajemy6 się przez las do Kaczor nad brzegami jeziora, Pauzeńskiego, które mamy po lewej stronie. Długość trasy 14,5 km. Obie trasy możemy pokonać także na rowerach.

Do szczególnie atrakcyjnych należy szlak rowerowy lub pieszy na „Górę Dylewską”. Gmina Ostróda wydała przewodnik, w którym są omówione dwie trasy rowerowe: na Górę Dylewską” przez Kajkowo, Leszak, Brzydowo, Rudno, Naprom Pietrzwałd, Wysoką Wieś ( 21 km). Rowerem ponad 1 godzinę, pieszo ponad dwie godziny. Na miejscu zwiedzanie ścieżki przyrodniczej i rezerwatów przyrody. Powrót przez Pietrzwałd, Naprom, Rudno, Smykowo, Ornowo do Ostródy. Z „Przewodnika Ostróda i Okolice” polecamy kilka tras kajakowych i rowerowych np. do Grunwaldu.

W przemyśle najważniejsze zakłady to: Zakłady Mięsne w Morlinach i DEC/ZNTK oraz „Delikates” i „Ostróda Yacht”.

Początki historii miasta sięgają 1270 roku. Prawa miejskie Ostróda uzyskała w dniu 12 czerwca 1329 roku od komtura dzierzgońskiego Lutera von Brounschweig. Od 1341 roku miasto stało się siedzibą komturii. W skład komturii weszły miasta: Ostróda, Olsztynek, Nidzica, Dąbrówno, Działdowo, Iława oraz 298 wsi. Zamek ostródzki wybudowano w latach 1449 – 1470 i wówczas był to zamek czteroskrzydłowy ( dziś ma trzy skrzydła bez wieży). Po zwycięstwie pod Grunwaldem ( 15 lipca 1410 roku) król Władysław Jagiełło przekazał we władanie miasto księciu Januszowi Mazowieckiemu. Natomiast w latach 1440 – 1464 dzięki współpracy z Zakonem Krzyżackim administrował zamkiem Aleksander Bażyński, najmłodszy z braci. Starsi bracia Jan i Ścibor po zdobyciu zamku ostródzkiego w czasie powstania uwięzili go w lochach zamkowych za zdradę na rzecz Zakonu.. Krzyżacy bardzo nienawidzili braci Jana i Ścibora za to, że oni przeszli na stronę Korony Polskiej. Jana nazywali oni „bazyliszkiem”.

Zamek ostródzki na przestrzeni dziejów gościł wielu znakomitych przedstawicieli królów, cesarzy i książąt. Jedni byli tu po zdobyciu miasta jak król szwedzki Gustaw Adolf w 1628 roku, czy Napoleon Bonaparte ( od 21 lutego do 1 kwietnia 1807 roku miał tu główną kwaterę), ale mieszkali tu także książe Legnicy i Brzegu książe Jan Chrystian z żoną i synami (miasto było mu oddane na 10 lat w dzierżawę), ale na zamku bywali też król pruski i książęta pruscy. Od 1818 roku zamek był siedzibą władz starostwa powiatowego.

Miasto otacza szczególnie urokliwy polodowcowy krajobraz. Od południa wznosi się Garb Lubawsko – Nidzicki z najwyższą kulminacją Górą Dylewską ( 312 m. n. p. m.), na wschodzie rozciągają się jeziora: Pauzeńskim, Szeląg Wielki i Szeląg Mały, na północy i zachodzie Jezioro Drwęckie i pozostałości po dawnej Puszczy Liwsko – Jabłoneckiej ( lasy Nadleśnictw: Miłomłyn i Stare Jabłonki). W bezpośrednim sąsiedztwie miasta we wsi Kajkowo ( na południu) leży Góra Napoleona ( 153 m. n. p. m.).

Z miasta poza rejsami Żeglugi Ostródzko – Elbląskiej (od maja do końca września 8 statków przewozi w sezonie średnio ponad 40 tysięcy turystów), regatami żeglarskimi na jeziorach, kanałach i rzekach, odbywają się liczne spływy kajakowe, rajdy szlakami rowerowymi do Grunwaldu, Olsztynka, na Górę Dylewską i do wielu ośrodków wypoczynkowych w Starych Jabłonkach, Kaczorach, Bajce, Piławkach, Miłomłynie, Tardzie, Karnitach, Ostrowinie, Mielnie i Dabrownie.

Po krótkiej charakterystyce czterech największych miast na terenie województwa warmińsko – mazurskiego pozostale ośrodki miejskie prezentujemy w układzie alfabetycznym.

BARCZEWO, miasto położone na Pojezierzu Olsztyńskim, nad rzeką Pisą. Jest ono w rejonie powiatu olsztyńskiego. Założono Barczewo w 1364 roku i od pokoju toruńskiego do pierwszego rozbioru Polski (1772 r.) miasto należało do Polski. Po 1772 roku jest pod zaborem pruskim do zakończenia II wojny światowej w 1945 roku.

W czasach hitlerowskich w Barczewie było ciężkie więzienie. 2 Po II wojnie światowej pozostało tu więzienie, gdzie m. in. był więźniem 45 ostatni władca Prus Koch skazany na dożywocie i tu zmarł.

W Barczewie urodził się Feliks Nowowiejski (1877 – 1946), kompozytor twórca m.in. opery „Legenda Bałtyku”. W mieście jest Muzeum Feliksa Nowowiejskiego oraz sporo zabytków pochodzących z okresu od XIV do XIX wieku. Miasto jest skomunikowane linią autobusową z Olsztynem i stanowi ważny ośrodek turystyczny.

Rzeka przepływająca przez miasto jest prawym dopływem rzeki Łyny. Długość Pisy wynosi 68 km, a dorzecze ma powierzchnie 1194 km kwadratowych. Źródła rzeki są położone w okolicach wsi Szczepankowo na północ od Dźwierzut i leżą na wysokości 156 m. n. p. m. Rzeka w pobliżu miasta Biskupca przepływa przez jezioro Kraksy, a następnie przez jezioro Dadaj i odtąd nazywa się Struga Dadaj. Po przepłynięciu jeziora wpada do jeziora Tumiańskiego, gdzie dokonuje kierunku biegu na południowo – zachodni. Kolejno rzeka przepływa przez jezioro Pisz i po jego przepłynięciu wypływa już jako Pisa. Następnie meandruje wśród lesistych i morenowych wzniesień. Natomiast poniżej miasta Barczewa płynie na terenach podmokłych licznych łąk i wpływa do jeziora Wadąg i od chwili wypłynięcia z jeziora Wadąg nosi nazwę Wadąg. Ujście Wadąga do Łyny leży tuż za miastem Olsztyn na wysokości 92 m. n. p. m. Poza Barczewem nad rzeką leżą: Biesowo, Tumiany, Myki, Wadąg, Kieżliny.

W okolicach Barczewa leżą jeziora: Kiermas. Umląg, Pisz oraz inne drobne.

BARTOSZYCE, miasto powiatowe, gani czy z Rosja, Obwodem Kaliningradzkim. Przez miasto prowadzi główny szlak drogowy do przejścia granicznego w Bezledach, które jest największym przejściem granicznym z Rosja. Miasto jest położone na Równinie Sępopolskiej, nad rzeką Łyną ( rzeka omówiona szczegółowo przy Olsztynie). Bartoszyce są ośrodkiem administracyjnym, przemysłowym ( odzieżowy, drzewny i materiałów budowlanych).

Bartoszyce uzyskały prawa miejskie w 1326 roku. W średniowieczu przez miasto prowadził szlak handlowy z Warmii do Królewca oraz na południe Europy. Do 1525 roku Bartoszyce były pod panowanie Zakonu krzyżackiego. W okresie wojny trzynastoletniej ( 1454 – 1466) opowiedziały się za Związkiem Pruskim. W okresie wojen: szwedzkiej ( 1628 – 1635) i napoleońskiej ( 1807 – 1812) miasto poniosło znaczne straty. W XIX wieku nastąpiło ożywienie gospodarcze dzięki wybudowaniu linii kolejowej do Królewca i Kętrzyna. W okresie II wojny światowej miasto zostało zniszczone w, ponad 50%, ale stopniowo podźwignęło się z ruin i stało się ważnym ośrodkiem życia gospodarczego i turystycznego na terenie północnym województwa warmińsko – mazurskiego.

Z obiektów zabytkowych miasta zachowały się: Brama Lidzbarska z 1468 roku, kościół parafialny Matki Boskiej Częstochowskiej ( gotycki z XV wieku oraz początków XVI wieku), kościół św. Jana Chrzciciela (późnogotycki z 1484 roku), spichrze z XVIII i XIX wieku.

BIALA PISKA, miasto położone w powiecie piskim, na Pojezierzu Ełckim, na kierunku wschodnim od Pisza. Prawa miejskie uzyskało w 1722 roku. Już w 1540 roku we wsi istniało 15 karczm. Od 1656 roku odbywały się w mieście każdego tygodnia targi. W okresie najazdu Tatarów w 1656 roku miejscowość i ludność poniosła ogromne straty. Jednak mimo wojen i klęsk żywiołowych Biała Piska dość szybko się rozwijała, bowiem istniał wówczas duży napływ ludności z terenów pogranicza z Polska. O dominacji ludności polskiej w mieście świadczą: na 1080 mieszkańców ( spis ludności w 1825 roku) aż 787 osób było pochodzenia polskiego. Także nabożeństwa w kościele katolickim do 1928 roku odbywały się wyłącznie po polsku.

Do zabytków należą: kościół barokowy Matki Boskiej i św. Józefa z 1756 roku ( 1756 – 1763 budowa) oraz kilkanaście domów zabytkowych pochodzących z XIX wieku.

Biała Piska leży w samym centrum Puszczy Piskiej i w jej pobliżu brak jest większych rzek. Przez miasto płynie struga, która stanowi dopływ rzeki Konopki, a ta wpływa do jeziora Roś, które jest połączone z Kanałem Jagielińskim przez jezioro Seksty ma połączenie z jeziorem Śniardwy.

BISKUPIEC, miasto dawniej powiatowe po zmianach administracyjnych w ramach powiatu olsztyńskiego. Miasto jest polożone na Pojezierzu Mrągowskim, nad rzeką Dymer i jeziorem Kraksy. W pobliżu miasta przebiega węzeł drogowy ( Olsztyn – Mrągowo i Szczytno). Linia kolejowa prowadzi z Olsztyna przez Mrągowo, Mikołajki Ełk do Białegostoku. Biskupiec uzyskał prawa miejskie w 1395 roku. PO pokoju toruńskim ( 1466 r.) do pierwszego rozbioru Polski ( 1772 r.) miast należało do Polski. Po 1772 roku w Księstwie Pruskim do 1945 roku ( w Prusach Wschodnich). Biskupiec w przeważającej ilości zamieszany był przez ludność polską. W czasach germanizacji 1466 Warmiacy skutecznie opierali się tym procesom. Plebiscyt w 1920 roku wykazał, iż miasto i jego mieszkańcy są za powrotem do Polski. W obozie zagłady został zamordowany działacz plebiscytowy Bolesław Wolski. Podobnie August Bykowski spędził kilka lat w obozie zagłady w Oświęcimiu z tą działalność. W 1939 roku w obozie IA, Stabławki przebywało 500 polskich jeńców wojennych.

Obiekty zabytkowe: kościół parafialny św. Jana Chrzciciela z 1580 roku, kościół ewangelicki ( psełdoromański) z lat 1868 – 1872 oraz około 30 innych obiektów z początków XIX i X wieku. W Biskupcu urodził się znany orientalista, prof. uniwersytetu w Berlinie Ignacy Pietraszewski (1796 – 1869).

Rzeka Dymer – Kanał Dymerski, uregulowany bieg rzeki prowadzi przez jezioro Kraksy i jezioro Dadaj i z tego ostatniego wypływa już pod nazwą Dadaj i po przepłynięciu jeziora Pisz otrzymuje nazwę Pisy Warmińskiej oraz po przepłynięciu jeziora Wadąg otrzymuje nazwę Wadąg. Rzeka zostala już opisana przy Barczewie.

Od strony południowo – zachodniej do miasta przylega jezioro Kraksy ( 14 ha pow.).

BISZTYNEK, miasto położone na terenie powiatu bartoszyckiego, na Pojezierzu Olsztyńskim, przy drodze Biskupiec – Bartoszyce. Osada powstała w 146 roku, a prawa miejskie uzyskała w1385 roku. Do 1772 roku Bysztynek należał do posiadłości w ramach biskupstwa warmińskiego. Po pierwszym rozbiorze wszedł w skład Prus wschodnich i taki los trwał do 1945 roku. W przeszłości historycznej Bisztynek był miastem obronnym, a otaczały go mury obronne i bramy ( Brama Reszelska, Brama Lidzbarska i Warszawska). W 1440 roku miasto przystąpiło do Związku Pruskiego. Bysztynek poniósł duże straty w okresie wojen szwedzkich ( 1628 – 1635) i napoleońskich (1807 – 1812). W Bisztynku w okresie plebiscytu ( 1920 r.) działało Koło Związku Polaków w Niemczech. W okresie II wojny światowej miasto zostało zniszczone w 75%.

Obiekty zabytkowe: kościół św. Macieja Apostoła i Przenajświętszej Krwi Chrystusowej ( gotycki z końca XIV wieku), Brama Lidzbarska z lat 1481 – 1547, którą przebudowano w stylu barokowym w XVIII wieku, oraz około 40 innych obiektów zabytkowych, w tym głównie domy mieszkalne z XIX i początków XX wieku.

Na uwagę zasługuje ogromny głaz narzutowy, który tu dotarł z lodowcem skandynawskim i leży dziś koło cmentarza. Obwód jego wynosi 28 metrów i ma 3,16 m wysokości. Głaz ten nazwano „Diabelskim Kamieniem” i o nim krąży wiele legend. Obecnie jest to pomnik przyrody nieożywionej i podlega ochronie konserwatora zabytków. Przez Bisztynek płynie rzeka Ryn, która jest dopływem Pisy, a ta dopływem prawym Łyny.

BRANIEWO, NAJSTARSZE MIASTO WARMII, miasto powiatowe polożone nad rzeką Pasłęką, na Równinie Warmińskiej. Miasto ma bogatą przeszłość historyczną. Osada zostala założona w 1250 roku na miejscu staropruskiego grodu. Prawa miejskie miasto uzyskało w 1254 roku. W przeszłości historycznej miasto doznało wielu tragedii i klęsk żywiołowych. PO raz pierwszy zniszczyli je Prusowie już w 1260 roku. Do 1340 roku Braniewo było siedzibą biskupstwa warmińskiego. W Braniewie Warmii miała jedyny port morski, który był ważnym ośrodkiem handlu już w XIV wieku i miasto należało do Hanzy. W mieście czynna była stocznia, rozwinięte było rzemiosło. W 1342 roku biskup warmiński założył na prawym brzegu rzeki Pasłęki nowe miasto. Do 1772 roku oba miasta miały odrębne prawa miejskie. Od 1466 roku do 1772 roku miasto należało do Polski. W Braniewie było Collegium Jezuitów, uczelnia Hozjanum, na prawach wyższej uczelni, które założył biskup warmiński Stanislaw Hozjusz (1504 1579). W kolegium kształciła się młodzież z całej ówczesnej Europy. W czasie wojen szwedzkich ( 1628 – 1635) miasto podupadło, ale nadal było ośrodkiem szkolnictwa i życia kulturalnego Warmii. Od 1772 roku miasto jest pod zaborem pruskim. Ożywienie gospodarcze następuje w XIX wieku. W 1780 roku dawne kolegium jezuickie przekształcone zostaje w Królewskie Gimnazjum Akademickie, które w 1818 roku przemianowano na Akademię Teologiczną, nazwaną w 1821 roku Liceum Hozjanum. W 1912 roku szkoła otrzymała prawa wyższej uczelni państwowej. Tu przez dwa lata wykładowcą był św. Andrzej Bobola.

Już samo rozplanowanie miasta nad rzeką Pasłęka świadczy o jego dużym znaczeniu w historycznej przeszłości. Przez miasto prowadzi „ Szlak Kopernikowski”, który biegnie przez miasto ul. Kościuszki do Placu Piłsudskiego, gdzie obok targowiska skręca w lewo, a następnie przechodzi przez kładkę na Pasłęce. Tu skręca w prawo. Z biegiem rzeki, lewym brzegiem dochodzimy do kościoła św. Krzyża, a kolejno prowadzi na kierunek południowo – zachodni. Po dotarciu drogą polną do wsi Podgórze koło Józefowa i do osady Cielętnik docieramy do rezerwatu „Cielętnik” ( pow. 0,o3 km kwadratowego), który został utworzony dla zachowania skupisk brzozy niskiej na Pojezierzu Mazurskim. Brzoza przybiera tu postać krzewów o wysokości od 0,7 do 1 m. Ponadto na terenie rezerwatu występuje około 40 gatunków roślin kwiatowych.

Nasz szlak prowadzi dalej polną drogą, która biegnie równolegle do torów kolejowych, wzdłuż ściany lasu. My kierujemy się do przejazdu i po jego przekroczeniu skręcamy w lewo na szeroka leśną drogę. Nieco dalej po stronie prawej mijamy duże pole biwakowe i dochodzimy do szosy Braniewo – Frombork – Elbląg. Tu skręcamy w prawo i po przejściu mostu betonowego na rzece Bauda dochodzimy po kilkunastu kilometrach do historycznego miasta Fromborka, zwanego też „Wawelem Północy”. Takich i podobnych wycieczek pieszych i rowerowych możemy w okolicy Braniewa odbywać kilka.

Braniewo zostało potwornie zniszczone w okresie II wojny światowej ( siedmiokrotnie przechodziło z rąk do rąk) i jego zniszczenia wyniosły 85%. Odbudowa miasta trwała bardzo długo, ale dziś jest to miasto powiatowe z linia kolejową do Rosji ( Obwód Kaliningradu).

Zabytki: kościół św. Św. Katarzyny i Marii Magdaleny, gotycki, wzniesiony w miejscu dawnej katedry, spalonej przez Prusów w czasie powstania w 1261 roku. Budowę rozpoczęto w 1348 roku i zakończono w 1381 roku, spalony w 1945 roku, odbudowany w 1980 roku: kościół św. Trójcy pochodzi z 1583 roku, kościół św. Krzyża ( redemptorystów), barokowy, został zbudowany w latach 1723 – 1742 na planie krzyża greckiego, kościół parafialny św. Antoniego pochodzi z lat 1803 – 1837, dawniej był to kościół ewangelicki. Kolejno to: baszta zamkowa, gotycka, z XIV wieku. Gmach Hozjanum został odbudowany i dziś jest siedziba szkoły. Zachowały się też fragmenty fortyfikacji miejskich – mury obronne z dwoma basztami oraz czworoboczną narożną Wieża Księżą, pochodzącą z XIII – XIV wieku. Na terenie dawnej fosy zamkowej został zbudowany amfiteatr, a przy ul. Portowej odbudowano spichlerz (1966 r.).

W Braniewie urodził się filozof klasyczny, prof. Uniwersytetu Warszawskiego Antoni Woelke (1788 – 1862). Także w Braniewie urodził się Jan Preuck ( 1575 –1631), kanonik warmiński, fundator Collegium Warmienies w Rzymie. Z jego stypendium mogło korzystać 5 – 6 Warmiaków, którzy po odbyciu studiów byli zobowiązani do pracy w diecezji warmińskiej.

W odległości 2 km od miasta w kierunku na Frombork znajduje się jeden z największych cmentarzy żołnierzy radzieckich, którzy polegli w walkach o Braniewo i okolice. Na cmentarzu pochowano 31 331 żołnierzy.

Braniewo, jako jedno z nielicznych miast powiatowych w Polsce ma ZOO, a także bezpośrednie połączenie z Kaliningradem linią szerokotorową.

Rzycie miastu dala przed wiekami rzeka Pasłęka, która stanowi jednocześnie dział wodny między Wisła i Pregołą. Jest to jedna z ciekawszych rzek, która wypływa ze źródeł pod Gryźlinami koło Olsztynka ( 188 m. n. p. m.). Z rzeką i jej dopływami wiąże się wiele faktów historycznych. PO pokoju toruńskim ( 1466 r.) Pasłęka stanowiła granicę – w większości swego biegu – miedzy Warmia i Zakonem krzyżackim. Także od najdawniejszych czasów stanowi ona naturalna granicę zachodnią między Warmią i Mazurami.

W linii prostej źródła Pasłęki są oddalone od Zalewu Wiślanego o 100 km, ale rzeczywista długość rzeki wynosi 169 km, a dorzecze 2300 km kwadratowych. Rzeka jest jednym wielkim rezerwatem przyrody, a w jej wodach żyją i się bobry. Żyją też liczne gatunki ryb, w tym trocie, pstrągi i certy. Natomiast na rozległych łąkach, w zagajnikach i terenach bagnistych gniazduje wiele gatunków ptactwa wodnego i błotnego. Wiele odcinków rzeki ma charakter górski ze względu na różnicę spadku w stosunku do zalewu ( 4 metry na 1 km). Średni przepływ wody u ujścia do Zalewu Wiślanego osiąga 16m/sek. Wody rzeki są użyte do produkcji energii elektrycznej w Pierzchałach i w Braniewie.

Z prawej strony przyjmuje dopływy: m. in. Drwęcę Warmińską i Wałszę ( 37 km długości i ma charakter górski). Wałsza płynie przez Pieniężno. Kolejny dopływ to Młyńska Struga, do której w pobliżu wsi Krzykały wpada Taucki Potok ( wypływa z jeziora Tauty – 95 ha pow.). Także Orneta ma związek z rzeką, ale o tym przy omawianiu miasta Ornety.

DOBRE MIASTO, położone na Pojezierzu Olsztyńskim, w powiecie olsztyńskim, nad rzeką Łyną. Dobre Miasto jest znane z fabryki maszyn rolniczych i elewatorów zbożowych, fabryki cukierków. Miasto jest węzłem dróg kołowych.

Osada była już wzmiankowana w 1325 roku, a prawa miejskie uzyskała w 1329 roku. Od pokoju toruńskiego ( 1466 r.) do pierwszego rozbioru Polski ( 1772 r.) była w granicach Korony Polskiej. Potem pod zaborem pruskim aż do końca II wojny światowej.

W 1343 roku przeniesiono z Glotowa kolegium kanoników, które w latach 1376 – 1389 zbudowało tu duży kościół, a od XIV wieku do XVI wieku zostały wybudowane pomieszczenia kolegiacki. PO 150 latach ( 1810 – 1960) zostało wznowione. W średniowieczu miasto było otoczone murami obronnymi i bramy: Młyńska zwana także Glotowską, Ornecka i Łąkowa, którą później nazwano Jeziorańską. Dostępu do miasta strzegły też wody rzeki Łyny oraz jej zakole ( kanał – wyspa). Dawni mieszkańcy grodu trudnili się rolnictwem, wyrobem sukna, browarnictwem, handlem zbożem, lnem i innymi produktami. Tu w 1828 roku powstała fabryka sukna, która pracowała do 1856 roku. Dobrem miasto do 1896 roku było siedziba władz powiatu.

W końcu XVII i na początku XVIII wieku urzędował w mieście i miał siedzibę biskup warmiński, a jednocześnie kanclerz koronny Andrzej Załuski, który w mieście zmarł i został tu pochowany w kościele kolegiackim.

Zabytki miasta: kościół kolegiacki, gotycki, Zbawiciela i Wszystkich Świętych, z lat 1376 – 1389; budynki kolegiackie, kościół św. Mikołaja- obecnie greckokatolicki ( przy rozwidleniu dróg w kierunku Olsztyna i Jezioran, barokowy, z lat 1737 – 1741; kościół ewangelicki, neoromański, z lat 1830 – 1833. Zachowała się tez kapliczka św. Jerzego przy drodze do Lidzbarka Warmińskiego, pochodzi z XVIII wieku oraz kilkadziesiąt innych obiektów zabytkowych, w tym głównie kamieniczek. Okolice miasta są pozbawione jezior, a najważniejszą jest rzeka ŁYNA.

DZIALDOWO, MIASTO POWIATOWE, na obszarze Wzniesień Mławskich, nad rzeką Działdówką, czyli Wkrą, która posiada taką nazwę w górnym swoim biegu. Wkra jest prawym dopływem Narwi. Miasto jest znane z przemysłu szklarskiego, meblarskiego, odzieżowego, spożywczego. Jest tu węzeł kolejowy i drogowy.

Działdowo prawa miejskie uzyskało w 1344 roku. Położone na szlaku Warszawa – Gdańsk i Olsztyn – Brodnica ( linie kolejowe) już w wiekach średnich zyskało rozgłos w rzemiośle i handlu. W latach 1454 – 1793 należało do Polski. Po rozbiorze kolejnym Polski miasto zostało przyłączone do Prus Wschodnich. W 1920 roku powrót Działdowa do II Rzeczypospolitej. W okresie II Rzeczypospolitej, położone na obszarach przygranicznych z Prusami Wschodnimi odegrało ważną rolę w integrowaniu ludności mazurskiej. TU istniało Seminarium Nauczycielskie, gdzie m. in. pracowała Emilia Sukertowa Biedrawina. Tu działali 54 – 1793 znani Mazurzy: Karol Małłek, nazywany królem mazurów i Jan Burski. PO II wojnie światowej Karol Małłek założył w Rudziskach Uniwersytet Ludowy dla młodzieży mazurskiej. Natomiast E. Sukertowa – Biedrawina założyła Instytut Mazurski w Olsztynie. Jan Burski był jednym z pełnomocników rządu tymczasowego do spraw organizacji życia w powstałym po II wojnie Okręgu Mazurskim.

Wracając do – (1793 r.) historii średniowiecza dodać wypada, że w Królewcu na tamtejszej Albertynie studiował nie tylko Jan Kochanowski, ale 27 studentów z Działdowa i okolic.

W latach 1922 – 1933 w Działdowie ukazywała się „Gazeta Mazurska” oraz kalendarze dla Mazurów ( 1924 – 1939). W Działdowie zasłynęli też Arno Kant, nauczyciel śpiewu w szkołach, czy Jan Jagiełko Jagertal, Gustaw Leydyng (twórca słownika nazw miejscowych), Jan Majkowski i wielu innych działaczy społecznych i kulturalnych.

Po zajęciu Działdowa przez Niemców w 1939 roku nastąpiły liczne aresztowania i osadzenia w obozach zagłady. Na terenie Działdowa powstał obóz przejściowy, który w 1940 roku Niemcy przekształcili w obóz pracy, gdzie przebywali głownie więźniowie polityczni. Panujący tam głód, tortury powodowały ogromną śmiertelność. Przez obóz przewinęło się ponad 30 000 więźniów. Tu m. in. zamordowano polskiego konsula z Olsztyna, Bogdana Jałowieckiego i jego zastępcę Jana Piotrowskiego, a także biskupa Juliana Nowowiejskiego, biskupa płockiego i Leona Wetmańskiego, sufragana płockiego. Tuż przed zajęciem obozu przez Armię czerwoną popędzono grupę ponad 120 więźniów w kierunku Olsztyna, ale zatrzymano ich w siedzibie leśnictwa w Starych Jabłonkach koło Ostródy i tu wszystkich bestialsko zamordowano. Tak postępowali hitlerowcy nawet w obliczu klęski. O popełnionych mordach w obozie w Działdowie przypomina dziś pomnik w i cmentarz w Komornikach, który odsłonięto w dniu 9 maja 1956 roku.

Zabytki miasta: zamek pokrzyżacki z XIV wieku, brama wjazdowa i most nad fosą znajdowały się przy skrzyżowaniu obecnych ul. Średniej i Zamkowej. Kościół ewangelicki, gotycki, z XIV wieku, przebudowany w XVII wieku i kolejno w latach 1927 – 1930. Rausz miejski z 1796 roku, barokowy, został odrestaurowany, w 1922 roku. W mieście przetrwało do czasów nam współczesnych około 30 kamieniczek z XIX i początków XX wieku

W Działdowie urodził się kaznodzieja polsko – ewangelicki, pisarz polski oraz tłumacz, Samuel Tschepius (1678 – 1750), a także jego syn Ernest Tschepius ( urodzony 1704 r.), bibliofil, pisarz, miłośnik i znawca języka polskiego.

Rzeka Wkra, nazywana w górnym biegu Nida, zaś od miasta Działdowa do miejscowości Lubowidz nazywana Działdówka, jest prawym dopływem Narwi. Źródła rzeki leża w rejonie Garbu Lubawsko – Nidzickiego i płynie przez Nizinę Północno - Mazowiecka. Całkowita długość rzeki wynosi 249 km, powierzchnia dorzecza wynosi 5322 km kwadratowych. Rzeka wypływa na wysokości 186 m. n. p. m. na północ od wsi Szkotowo i na wschód od jeziora Szkotowskiego, w błotach u stóp Góry Zamkowej, około 10 km na północny – zachód od miasta Nidzicy. Szkotówka jest największym dopływem rzeki Nidy. Rzeka Wkra silnie meandruje. Od wsi Lubowidz jej meandry skręcają na południowy – wschód i ten kierunek jest utrzymywany już do jej ujścia do Narwi. W kra płynie przez Wysoczyznę Ciechanowska, na granicy z Wysoczyzną Płońska. Rzeka meandrując podcina brzegi. Na terenie całej doliny rzeki występują małe skupiska leśne, a na 10 km przed ujściem płynie skrajem lasów pomiechowskich. Ujście Wkry do Narwi leżu na wysokości 69 m. n. p. m. w rejonie Kotliny Warszawskiej i wpada poniżej Nowego Dworu, a tu zaledwie po kilku km jest już rzeka Wisła.

FROMBORK, miasto położone nad Zalewem Wiślanym, w województwie warmińsko – mazurskim. Frombork zwany tez miastem Mikolaja Kopernika lub „Wawelem Północy”- ze względu na wzgórze katedralne. Frombork leży na Równinie Warmińskiej. Miasto jest znanym ośrodkiem ruchu turystycznego. W okresie sezonu letniego można podróżować z Fromborka do Krynicy Morskiej i do Kaliningradu w Rosji oraz po Zalewie Wiślanym.

Na miejscu pruskiej osady rozpoczęto w 1329 roku budowę obecnej katedry. Osada rybacka nad Zalewem Wiślanym istniała tu już w 1310 roku i otrzymała pierwszy przywilej lokacyjny. Kapituła stopniowo zajmowała coraz więcej ziemi i pod koniec XIV wieku miała w swoim posiadaniu 83% terenów.

Na wzgórzu biskupi warmińscy wznieśli warownie około 1278 roku. Od 1278 roku miasto było siedzibą biskupstwa i kapituły. Prawa miejskie Frombork uzyskał w 1310 roku. W latach 1466 – 1772 miasto było w granicach Polski. PO rozbiorze wchodziło w skład Prus Wschodnich. Miasto zasłynęło w czasach bytności tu Mikolaja Kopernika, kanonika, lekarza i astronoma oraz administratora dób kapituły warmińskiej. M. Kopernik po śmierci swego wuja, biskupa Łukasza Watzenrode, mieszkał na stale we Fromborku w latach 1512 –1516 i 1522 – 1543 i tu zmarł w dniu 24 maja 1543 roku. Mikołaj Kopernik będąc administratorem dóbr Kapituły Fromborskiej w latach 1516 – 1519, prowadził działalność sprzyjającą miejscowym chłopom w tych wsiach, które należały do Kapituły Fromborskiej. Zyskał on dzięki swojemu postępowaniu wielką popularność wśród biedoty wiejskiej. Będąc także administratorem zamku w Olsztynie w latach 1519- 1521 zyskał znaczące uznanie dzięki bohaterskiej obronie miasta przeciwko księciu Albrechtowi. PO sekularyzacji Prus w 1525 roku Mikołaj Kopernik osiadł na stałe we Fromborku i całkowicie oddał się pracy naukowej, wykazując wszechstronne uzdolnienia jako prawnik, lekarz, inżynier i budowniczy, astronom i ekonomista ( rozprawa o monecie).W latach 1626 - 1630 miasto splądrowali Szwedzi, którzy zrabowali wiele cennych pamiątek po M. Koperniku i do dnia dzisiejszego ich Polsce nie zwrócili. W 1703 roku spłonął we Fromborku ratusz. Natomiast w wyniku II wojny światowej i trwających w okolicy walk miasto w 80% zostało zniszczone. Odbudowa trwała by zapewne długie lata, gdyby nie rok jubileuszu M. Kopernika „Operacja 1001 Frombork” w latach 1967 – 1973 doprowadziła do jego całkowitej odbudowy, a podjęli to harcerze z Główną Kwaterą ZHP. Miasto jest terenem zabytkowym. Muzeum Mikołaja Kopernika otwarto w 1969 roku. Odbudowano kanonie. Widok z Wież Radziejewskiego na Wzgórzu katedralnym może zauroczyć cudownym krajobrazem nie tylko Zalewu Wiślanego, Wzniesień Elbląskich, ale przy dobrej widoczności Krynicą Morską i cudowną przyroda najbliższych okolic.

W czasie zwiedzania otoczenia katedry należy zwrócić szczególną uwagę na otaczające ja mury obronne. Budowa murów trwała w latach 1329 – 1448. Natomiast sama katedra z niewielkimi zmianami zyskała dzisiejszy wygląd już w 1388 roku. PO zniszczeniach spowodowanych w okresie zdobywania miasta przez księcia Albrechta, mury obronne znacznie ucierpiały. Z polecenia biskupa Ferbera odbudową i przebudową murów osobiście kierował Mikołaj Kopernik. W murach obronnych na szczególną uwagę zasługuje brama wjazdowa południowa z kartuszem renesansowym przedstawiającym herb biskupa Ferbera. Natomiast z wież najciekawsza jest wieża Radziejowskiego i Kopernika, w której on mieszkał i pracował.

Nad wejściem do Muzeum M. Kopernika znajduje się zegar słoneczny z napisem „sol omnia regit”, stanowiącym swego rodzaju kwintesencję prac astronomicznych Kopernika. Sama katedra stanowi arcydzieło architektury gotyckiej. W jej wnętrzu zachwyca każdego widza kunsztowna robota kamieniarska, której dziełem są rzeźby portalu zewnętrznego, a zwłaszcza wewnętrznego. Trzynawowe, halowe wnętrze katedry pokryte jest polichromia z końca XIX wieku. Stare malowidła ścienne zachowały się jedynie w przedsionku wschodnim, w tzw. polskiej kaplicy. Ołtarz główny pochodzi z XVIII wieku i przypomina ołtarz katedry wawelskiej – wykonano go z polecenia biskupa Grabowskiego. Stalle przy ścianach bocznych prezbiterium pochodzą z czasów biskupa Potockiego i Szembeka. Największą kaplicą jest barokowa kaplica Szembeka, która ożywia surowość gotyckich murów katedry od strony południowej. Kaplica jest zamknięta pięknie kutą żelazną kratą. Wśród ołtarzy bocznych do bogatych należy późnogotycki pięcioskrzydłowy ołtarz z początku XVI wieku, wykonany w Toruniu na zlecenie biskupa Łukasza Watzenrode. Jest tu również wśród wielu tablic pamiątkowych ta, którą poświęcono M. Kopernikowi z 1735 roku, którą ufundowała miejscowa kapituła ( odnowiona w 1951 roku). Jest tam wiele innych bardzo cennych pamiątek, które polecam turystom w okresie zwiedzania „Wawelu Północy”. Frombork od zawsze wiązał się niepodzielnie z historią biskupstwa warmińskiego i Mikołajem Kopernikiem, który tu tworzył „Dzieło o obrotach sfer niebieskich”. U stóp wzgórza katedralnego zbudowano i odsłonięto w 1973 roku pomnik M. Kopernika. W zespole katedralnym poza monumentalną gotycką świątynia – oglądać można kapitularz, dawny pałac biskupi, mieszczący obecnie „Muzeum Mikołaja Kopernika”, bramę warowni, wieżę biskupa Radziejowskiego, gdzie jest małe planetarium i wahadło Foucaulta.

Z okazji 500-lecia urodzin M. Kopernika miasto pięknie odrestaurowano i dziś stanowi on cudowne miejsce do zwiedzania zabytkowych obiektów.

Z Fromborka można wyruszyć na dalsze zwiedzanie trasy Mikołaja Kopernika, przez piękne tereny Wysoczyzny Elbląskiej na trasie: Frombork, Tolkmicko, Suchacz, Łęcze, Próchnik, Jagodnik, Dabrowa, Elbląg. Długość całej trasy wynosi 60 km, czyli dla rowerzystów bardzo dobry szlak.

GIŻYCKO, miasto powiatowe, stolica sportów wodnych w regionie Wielkich Jezior mazurskich. Miasto leży między jeziorami Niegocin i Kisajno, gdzie znajduje się duży ośrodek sportów wodnych i siedziba ŻEGLUGI MAZURSKIEJ na obszar Wielkich Jezior Mazurskich.

Na terenie dzisiejszego miasta w odległych wiekach był gród staropruski. W połowie XIV wieku Zakon Krzyżacki zbudował tu zamek, który w 1365 roku spalili Litwini. Zakon odbudował zamek i jako gród obronny spełniał on w średniowieczu ważną role w ekspansji na wschód. W okresie wojny trzynastoletniej (1454-1466) wojska polskie zamek spaliły w 1455 roku. PO zakończeniu wojny został odbudowany i potem był siedzibą starostów książęcych w Prusach Książęcych.

W XV wieku osada na podzamczu uzyskała prawa miejskie, które nadano Giżycku w 1572 roku, ale jak mówią dokumenty pełnię praw miasto uzyskało w 1612 roku. W 1655 roku miasto zajęli Szwedzi, a po dwóch latach spalili je Tatarzy. Tatarzy zabrali w jasyr około 1000 osób. W 1669 roku miasto otrzymało nowy rozszerzony przywilej lokacyjny. W latach 1686,1786 i 1822 miasto płonęło. Natomiast w okresie szerzącej się epidemii dżumy w mieście zmarło 800 osób. W okresie wojny siedmioletniej w 1758 roku do miasta wkroczyły wojska rosyjskie, a w 1807 roku stacjonowały tu wojska polskie generała Dąbrowskiego i generała Zajączka, a w 1812 r. przez miast wracały rozbite odziały wojsk napoleońskich pokonanych pod Moskwą w bitwie pod Borodino.

W dniu 15 lutego 1645 roku książe elektor Fryderyk Wilhelm zezwolił miastu Lotzen (Lec – Łuczany) – Giżycku organizować zawody strzeleckie o tytuł króla kurkowego i zwycięzcę tych zawodów zwolnił od podatków.

W latach 1843 – 1851 Prusy Wschodnie wybudowały tu potężną twierdzę nazwano imieniem pruskiego ministra wojny generała 47 von Boyen. W okresie I wojny światowej wojska rosyjskie oblegały twierdzę.

Giżycko i jego okolicę od XIV – połowy XIX wieku przewagę stanowiła ludność pochodzenia polskiego, ale działania germanizacyjne doprowadziły w końcu XIX wieku do znacznego zaniku kultury polskiej wśród ludu mazurskiego. Tu w 1838 roku urodził się znakomity historyk, znany obrońca kultury i języka polskiego ludu mazurskiego, długoletni dyrektor Zakładu naukowego im Ossolińskich we Lwowie, Wojciech Kętrzyński. Jego imię nosi miasto Kętrzyn. W Giżycku działał i mieszkał Marcin Giersz wydawca kalendarzy dla Mazurów i „Gazety Leckiej” w drugiej połowie XIX wieku. Przed II wojną światową miasto nazywali Niemcy Letzen i po wojnie Lec, ale w 1947 roku nadano mu imię Giżycko na pamiątkę wielkiego bojownika o język i kulturę ludu mazurskiego – Gustawa Gizewiusza (1810 – 1848).

W bramy miasta wciskają się jeziora Niegocin i Kisajno, które stanowią główny węzeł połączeń na trasie Żeglugi Mazurskiej między Węgorzewem na jeziorze Mamry i przez liczne jeziora z Mikołajkami, Rucianym - Nidą.

SZLAKI ŻEGLUGOWE:

  1. Giżycki – Węgorzewo szlak długości 25,2 km. Trasa prowadzi w części przez obszar Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, przez Kanał Giżycki, jezioro Niegocin i dalej prawie 20 km jeziorem Mamry. Ostatni odcinek na długości 2,6 km prowadzi rzeką Węgorapą i Kanałem Wegorzewskim.

  2. Giżycko – Mikołajki, długość trasy wynosi 37,2 km. Trasa prowadzi środkową częścią Krainy Wielkich Jezior Mazurskich. Płynie się przez jezioro Niegocin i kilka mniejszych, które są połączone za pomocą kanałów. Z jeziora Niegocin możemy podziwiać panoramę miasta Giżycka, znany ośrodek w Wilkasach. Na trasie jest odgałęzienie na boczny szlak do jeziora Kisajno przez Kanał Niegociński.

  3. Trasa prowadząca z Mikołajek do Rucianego – Nidy ma długość 19,2 km. Na przystani w Mikołajkach kupujemy bilety na dowolny nas interesujący rejs statkami Żeglugi Mazurskiej ( kasy na miejscu). Trasa prowadzi przez jezioro Mikołajskie na jezioro Bełdany oraz na jeziora: Guzianka Mała i Wielka. Na całej trasie mamy lasy Puszczy Piskiej. Na trasie śluza mała Guzianka, gdzie pokonujemy ponad 2 metry różnicy poziomów nad jeziorem Bełdany rozlokowało się wiele ośrodków wypoczynkowych i podobnie w Kamieniu.

  4. Trasa żeglugi z Mikołajek do Pisza o długości 25 km prowadzi z przystani w Mikołajkach na jezioro Śniardwy i Kanał Jagieliński ( 5,25 km). W pobliżu Karwik śluza komorowa. Kajakarze mogą kontynuować spływ do Narwi i Wisły wypływającą z jeziora Roś rzeką Pisą.

  5. Mikołajki – Ryn, trasa o długości 20 km. Przez 7,5 km trasa ta pokrywa się z trasą Giżycko – Mikołajki. Trasa prowadzi między Rynem Mikołajkami i Rucianym – Nidą jedna rynną (kilka jezior). Otoczenie trasy stanowią lasy Puszczy Piskiej.

Tyle o szlakach Żeglugi Mazurskiej, ale są tu również doskonałe szlaki kajakowe, w tym szczególnie uczęszczany szlak rzeką Krutynią. Szlak ten pod patronatem PTTK ma charakter międzynarodowy i jest bardzo oblegany przez dziesiątki kajakarzy od wczesnej wiosny do późnej jesieni. Kolejnym szlakiem kajakowym jest rzeka Sapina i długosz tego szlaku wynosi 46 km.

W Giżycku nad jeziorem Niegocin rozłożył się port ŻEGLUGI MAZURSKIEJ. Jezioro Niegocin jest jeziorem typu morenowego, leży na wysokości 116 m. n. p. m., powierzchnia wynosi 2604 ha, długość dochodzi do 10,8 km, a szerokość do 4,8 km, zaś maksymalna głębokość dochodzi do 40 metrów. Jezioro posiada rozwiniętą linię brzegową i należy do jezior bardzo uczęszczanych przez żeglarzy i wodniaków. W części południowo – zachodniej leży zatoka zwana jeziorem bocznym o powierzchni 183 ha, długości 3 km, szerokości do 1 km i maksymalnej głębokości do 17 metrów. Natomiast w południowo – wschodniej części jeziora leżą dwie zatoki: Niałk Wielki i Niałk Mały. Brzegi Niegocina są dostępne, na zachodzie porastają ten obszar niewielkie partie leśne. Natomiast blisko brzegu wschodniego jest połozona wyspa zwana Grajewską Kępą. Niegocin od strony północnej łączy się z Kanałem Giżyckim i jeziorem Kisajno. Od północnego – zachodu łączy Kanał Niegociński z jeziorem Tajty, zaś od południowego – wschodu krótkim kanałem Kula z jeziorem Jagodne.

Kolejnym zbiornikiem dużej wody jest jezioro Kisajno, które jest położone na wysokości 116 m. n. p. m. , w południowej części kompleksu jeziora Mamry. Powierzchnia Kisajna wynosi 2019 ha, długość dochodzi do 8,5 km, szerokość do 3 km, a maksymalna głębokość dochodzi do 25 metrów. Brzegi zachodnie i wschodnie jeziora w części północnej są dość monotonne, przeważnie niskie, natomiast brzegi w części południowej są wyższe i maja rozwinięta linię brzegowa. Na jeziorze leży kilkanaście wysp i do największych należą: Górny Ostrów ( 30 ha pow.), Sosnowy Ostrów ( 18 ha pow.), Kierumza Wielka oraz Dębowa Góra. Ta ostatnia z wysp jest rezerwatem ornitologicznym. Jezioro Kisajno oddziela Półwysep Fulędzki od jeziora Dobsko. Na Półwyspie Fulędzkim 19 jest zgromadzonych ponad 7 500 głazów narzutowych pochodzenia polodowcowego. Jest to największy rezerwat przyrody nieożywionej na Mazurach.

Jezioro Kisajno łączy się od południa wąskim kanałem z jeziorem Tajty, a od strony południowego – wschodu łączy się z Kanałem Giżyckim i jeziorem Niegocin.

Na północny – wschód od miasta Giżycka, koło leśniczówki Giżycko, rosną trzy dęby, każdy o obwodzie 630 cm i wysokości do 34 metrów. Dęby te są pomnikami przyrody i podlegają ochronie.

GOŁDAP, miasto jest siedzibą powiatu położonego na obszarze Garbu Szeskiego, najwyżej położonym obszarze na terenie wschodniego Pojezierza Mazurskiego. Miasto leży nad rzeką Gołdapą, prawym dopływem Węgorapy. Malowniczość miasta podkreśla jego położenie na skraju Puszczy Rumienickiej. Gołdap jest ośrodkiem administracyjnym i usługowym z przemysłem ceramicznym i drzewnym. Miasto jest także ośrodkiem ruchu turystycznego. Tu jest baza wypadowa na Wzgórza Szeskie i tu kończy się szlak turystyczny na obszar Mazur Garbatych ( z Ełku – Gołdap). Miasto zostało założone przez niejakiego Bronisza Rostka w latach 1565 – 1570. Założyciel miasta pochodził z okolic Rynu. W 1593 roku geometra Maciej Nagiel wymierzył granice miasta i naniósł je na mapę. Po wielkim pożarze w 1694 roku w mieście pozostały jedynie trzy domy, kościół i plebania. W XVIII i na początku XIX wieku przez miasto wielokrotnie maszerowały wojska rosyjskie. Podobny trudny los spotkał mieszkańców miasta w okresie przemarszu wojsk pruskich i napoleońskich.

W 1818 roku Gołdap stał się siedziba powiatu i miasto zaczęło się stopniowo rozwijać. W okresie I wojny światowej miasto kolejno zajmowały wojska rosyjskie i wojska pruskie. Przed II wojną światową miasto liczyło 12 000 mieszkańców. W czasie wojny zniszczone w 60% i nastały kolejne czasy trudnej odbudowy. Do 1975 roku miasto było siedzibą władz powiatowych do czerwca 1975 roku, kiedy nastąpiły zmiany administracyjne kraju i gdy zlikwidowano powiaty. Po 75 wprowadzeniu nowego podziału administracyjnego z dniem 1 stycznia 1999 roku miasto stało się powtórnie siedzibą władz powiatu gołdapskiego.

Obiekty zabytkowe: kościół gotycki z XVI wieku, który odbudowano w latach osiemdziesiątych XX wieku, kościół neogotycki z 1875 roku, oraz kilka zabytkowych kamienic z XIX i początków XX wieku.

Przez miasto płynie rzeka Gołdap, która jest dopływem Węgorapy. Rzeka ta płynie przez Pojezierze Litewskie i Pojezierze Mazurskie. Długość rzeki wynosi 89 km, dorzecze 678,4 km kwadratowego. Rzeka wypływa na wysokości 200m.n. p. m. jako struga Jarka od wsi Szarejki, na południe od Kowali Oleckich, na Pojezierzu Zachodnio – Suwalskim. Początkowo rzeka płynie w kierunku północnym aż do południowego krańca Puszczy Rumienickiej, do jeziora Gołdap. Rzeka w znacznej odległości opływa Wzgórza Szeskie i kolejno wielkimi łukami zmienia swój bieg na zachodni i tak płynie już aż do ujścia do rzeki Węgorapy, do której wpływa na wysokości 93 m. n. p. m.. W górnym biegu spadek rzeki wynosi 1,2 promila na każdy km, a w dolnym biegu wynosi tylko 0,3 promila. Rozpiętość stanów wahań poziomu wody w rzece wynosi w dolnym biegu około 2 metrów.

Kolejnym wodnym obiektem związanym z miastem jest jezioro Gołdap, które leży na terenie Puszczy Rumienickiej. Jezioro jest oddalone od miasta o około 3 km w kierunku pólnocno – zachodnim, na granicy z Obwodem Kaliningradzkim Rosji. Jezioro Gołdap jest położone na wysokości 151 m. n. p. m. Jezioro ma 149 ha powierzchni, i jest długie do2,9 km oraz szerokie do 900 metrów, przy maksymalnej głębokości 11 m. Gołdap posiada słabo rozwiniętą linię brzegowa, brzegi ma przeważnie wysokie i ze strony wschodniej zalesione. Nad jeziorem powstało kilka ośrodków wypoczynkowych i plaża miejska z kąpieliskiem i kampingiem.

GÓROWO IŁAWECKIE, miasto położone na terenie powiatu bartoszyckiego, na obszarze Wzniesień Górowskich. Miasto powstało w miejscu starej osady Prusów, a znaczenie tego miasta zostało ukształtowane ze względu na położenie krzyżujących się tu dróg. W mieście dzięki temu rozwinął się handel i rzemiosło. Miasto uzyskało lokacje w 1335 roku od Zakonu Krzyżackiego. W latach 1440 – 1454 miasto stało się uczestnikiem Związku pruskiego. PO zawarciu pokoju toruńskiego ( 1466 r.) miasto weszło w skład Prus Królewskich, które były we władaniu Korony Polskiej. Od 1657 roku miasto przechodzi we władanie władz Brandenburgii i tak już pozostało w Prusach Wschodnich do 1945 roku.

Życie w mieście ożywiło się dopiero po wybudowaniu linii kolejowej z Lidzbarka Warmińskiego do Biskupca, a więc miasto uzyskało połączenie ze światem przez Olsztyn. Kolej została wybudowana w latach 1898 – 1899. W 1939 roku miasto liczyło 3120 osób.

W okresie II wojny światowej miasto legło w gruzach. Przez lata dźwigało się z ruin, ale do 1962 roku była tu siedziba władz powiatowych. Miasto znane jest z jedynego w województwie warmińsko – mazurskim Liceum Ukraińskiego.

Obiekty zabytkowe: kościół katolicki, przed wojną ewangelicki pochodzący z lat 1335 – 1367, gotycki, wielokrotnie przebudowywany. Z lat 1892 – 1895 pochodzi budowla neogotyckiego kościoła parafialnego Najświętszego Serca Pana Jezusa. Ponadto w mieście zachowało się kilkanaście kamieniczek pochodzących z XIX i początków XX wieku oraz wieża ciśnień. (1900 R.). Przez miasto płynie struga, która jest dopływem rzeki Elmy, a ta jest prawym dopływem rzeki Łyny. Na rzeczce powstał z inicjatywy władz miasta sztuczny zbiornik wodny, który stanowił dla mieszkańców kąpielisko miejskie, ale był źle konserwowany i spowodował tragiczne skutki przez przerwanie wałów miasto zostało poważnie zalane i w powodzi zginęli ludzie. Burmistrz ówczesny miasta został osądzony z a brak odpowiedniego nadzoru w 2001 roku. Niech to będzie przestrogą dla innych, bowiem zawsze najważniejsze jest 35 – 1367, bezpieczne życie ludzi, a dopiero potem przyjemności z wypoczynku. Lokalne władze samorządowe muszą zawsze mieć to na uwadze.

IŁAWA, miasto powiatowe położone nad jeziorem Jeziorak. Jest to najdłuższe jezioro w Polsce ( 27,5 km) i mające na swoich wodach największą wyspę śródlądową – Wielką Żuławę (86 ha pow.) i jest to trzecie pod względem wielkości jezioro w kraju po Śniardwach i Mamrach. Miasto powstało na południowym brzegu jeziora, założone w 1305 roku na miejscu staropruskiej osady. Od 1454 – 1466 roku miasto należało do Prus królewskich i było częścią Korony Polskiej, ale po zawarciu pokoju toruńskiego ( 1466 r.) miasto przeszło pod juryzdykcję Zakonu Krzyżackiego – Prus Książęcych i słabo się rozwijało praktycznie do połowy XIX wieku podobnie jak i inne miasta Mazur. Po wybudowaniu Kanału z Elbląga do Iławy ( 1844- 1860), a następnie linii kolejowych miasto zaczęło się intensywnie rozwijać. Iława od wielu lat jest ważnym węzłem kolejowym z południa na północ i zachodu na wschód kraju. Jest to największy węzeł kolejowy na terenie województwa warmińsko – mazurskiego.

W okresie II wojny światowej w bezpośrednim sąsiedztwie węzła kolejowego powstał obóz przymusowej pracy, w którym przebywało do 1200 osób. Więźniowie byli zatrudnieni przy budowie parowozowni i rozbudowie dworca oraz wieży ciśnień i remontach linii kolejowych. W czasie działań II wojny światowej miasto uległo zniszczeniu w 70%. Po II wojnie światowej odbudowa i rozbudowa miasta była dość wolna, ale lata osiemdziesiąte i następne XX wieku 00 przyspieszyły rozwój miasta i jego rozbudowę.

Trudno się dzis dziwić, że to miasto nad brzegami Małego i Dużego Jezioraka upodobali sobie wodniacy i turyści, w tym głownie kajakarze i żeglarze. Stąd, bowiem można dotrzeć drogą wodną do Zalewa, Ostródy, Miłomłyna na węzeł wodny i dalej do Elbląga na Zalew Wiślany, a przez cieśninę Bałtyjską na otwarte Morze Bałtyckie.

Wśród nowej zabudowy Starego Miasta wyróżnia się bryła gotyckiego kościoła z XIV wieku, z dzwonem z 1440 roku. Sa także pozostałości (fragmenty) murów obronnych miasta oraz kilkanaście kamieniczek z XIX i początków XX wieku.

Warto także pamiętać o poległych żołnierzach polskich w liczbie 120, którzy polegli w 1939 roku i spoczywają na miejscowym cmentarzu – pomnik ku ich pamięci.

Miasto słynie nie tylko z turystyki wodnej, ale też z ośrodka szkolenia kapitanów żeglugi wielkiej, którzy tu na miniaturowych jednostkach ćwiczą manewrowanie statkami, którymi w przyszłości dowodzą na wodach świata. Miasto słynie też z amfiteatru „Armstronga” nad brzegami Małego Jezioraka – z licznych koncertów, w tym „O Złotą Tarkę”.

Dookoła miasta prowadzą szlaki piesze i rowerowe dla uprawiania turystyki aktywnej ( są one oznakowane). Na Jezioraku jest wiele szlaków kajakowych i żeglarskich, w tym szczególnie ważny szlak z Gizerka do Iławy i dalej do Ostrody nazwany im. Jana Pawła II. W Miłomłynie na węźle wodny zostala odsłonięta płaskorzeżba papieża i poświęcona przez biskupa elbląskiego w 2000 roku.

Rzeka Iławka, prawy dopływ rzeki Drwęcy, na znacznej długości jest szlakiem kajakowym 39 i płynie wśród malowniczych lasów i łąk z j. Jezioraka. Długość rzeki od Jezioraka licząc wynosi 18 km. Lasy, przez które rzeka płynie leżą na terenie Pojezierza Iławskiego i Brodnickiego. Na tym terenie powierzchnia lasów przekracza 18 000 ha i Iława jest nimi otoczona od południa i zachodu. Lasy mają przewagę drzew iglastych, a wśród nich rozlokowało się wiele jezior.

Jeziorak jest typowym jeziorem rynnowym, leży na północ od miasta, na wysokości 99 m. n. p. m. Powierzchnia jeziora wynosi 3460 ha, długość wynosi 27,5 km, szerokość od 04, - 2,4 km, maksymalna głębokość dochodzi do 12 metrów. Południowa część jeziora stanowi wąską rynnę, która jest urozmaicona licznymi zatokami. Do największych zatok należy: „Zatoka Widłaki. Natomiast od strony zachodniej wcina się w jezioro Półwysep Krzywy Róg. Północna część jeziora rozczłonkowana jest na cztery odnogi: wschodnią nazywaną: „Kraga”, długości do 4,3 km, zachodnią stanowi jezioro Płaskie, a na północy są dwie odnogi. Na wodach jeziora jest 20 wysp o łącznej powierzchni 240 ha, w tym największa wyspa „Wielka Żuława o pow. 86 ha.

Na wyspie „Wielka Żuława” w przeszłości nakręcono film polski „Gniazdo”.

Brzegi Jezioraka na południu są wysokie i pagórkowate, ale ku północy się obniżają podobnie ku zachodowi i tam są całkowicie zalesione. W Iławie obok mostów i na Małym Jezioraku zlokalizowano dookoła sporo różnych obiektów o charakterze rekreacyjnym. Dookoła jeziora wyłożono polbruk i powstał ten sposób teren spacerowy i rowerowy dla turystów i mieszkańców. Nad brzegami Dużego Jezioraka jest kilka przystani żeglarskich, miejskie kąpielisko i baza sprzętu wodnego. Ponadto większość wsi położonych nad brzegami Jezioraka stanowi bazy turystyczne z licznymi ośrodkami wypoczynkowymi (Makowo, Siemiany, Sarnówko i inne). Sa też liczne kampingi i pola biwakowe.

Z Jezioraka można praktycznie popłynąć na Morze Bałtyckie, ale też na liczne inne jeziora, w tym do Ostrody i zalewa na jezioro Ewingi.

Jeziorak jest położony w rejonie Parku Krajobrazowego Pojezierza Iławskiego, którego dyrekcja mieści się w Jerzwałdzie. Na terenie parku są liczne rezerwaty przyrody i pomniki przyrody. W dyrekcji Parku możemy zapoznać się z najważniejszymi obiektami położonymi w tym regionie. Dyrekcja w Jerzwałdzie administruje także Parkiem krajobrazowym Wzgórz Dylewskich.

JEZIORANY, miasto położone na terenie powiatu olsztyńskiego, nad rzeką Symsarna, prawym dopływem rzeki Łyny. Miasto stanowi ośrodek zaplecza rolniczego, gdzie rozwinął się przemysły spożywczy i drzewny. Prawa miejskie Jeziorany uzyskały w 1338 roku, a była to wówczas własność biskupów warmińskich. W 1466 roku miasto zostało włączone do Korony Polskiej i tak było aż do pierwszego rozbioru w 1772 roku. Po tym roku przeszło miasto pod zabór pruski i pozostało w Prusach Wschodnich do 1945 roku. Miasto jest położone w pólnocno – wschodniej części Pojezierza Olsztyńskiego, na historycznej Warmii.

Zamek położony na zachód od rynku od miasta oddzielała go fosa i most zwodzony. W 1414 roku w okresie tzw. wojny głodowej miasto zostało spalone. Kolejne kataklizmy nawiedzały Jeziorany w okresie wojny trzynastoletniej, najazdu Szwedów, wojen napoleońskich i rosyjskich. Ludność też dziesiątkowały różne epidemie. Osadnictwo polskie szczególnie mocno zaznaczyło się w XVII wieku. W dawnych wiekach podstawowym zajęciem mieszkańców było uprawianie rzemiosła. Tu m. in. wytwarzano sukno, które odznaczało się wysoką jakością. W Jezioranach produkowano również nici do wyrobu sieci rybackich.

Obiekty zabytkowe: kościół gotycki św. Bartłomieja z lat 1360 – 1390. Dawny zamek przy Placu Zamkowym, gotycki pochodzący z lat 1350 – 1375, spalony w 1783 roku, przebudowany w XIX wieku. Zachowały się również odcinki murów obronnych z basztą, pochodzą z XIV wieku. Do obiektów zabytkowych zalicza się dawna szkoła parafialna oraz około 50 domów z XIX i początków XX wieku. W Jezioranach urodził się kanonik dobromiejski i kapelan kardynała Batorego, autor „Historii Prus”, która wydana została drukiem Braniewie. Także w Jezioranach mieszkał i tworzył pisarz włoski, starosta jeziorański, Giuseppe Carnevalli, w połowie XVIII wieku. W mieście urodził się Józef Ambroży Geritz w 1783 roku, późniejszy biskup warmiński. To on był m. in. fundatorem kilku szpitali oraz szkoły dla dziewcząt i domu dla ludzi ubogich.

W okolicach miasta leży kilka jezior: Krzywe (Tłókowskie), Ławki, i kraniec j. Luterskiego ( 4 km od miasta). Miasto jest węzłem dróg lokalnych: do Biskupca, Barczewa, Dobrego Miasta, Lidzbarka Warmińskiego, Bisztynka i Reszla.

KISIELICE, miasto w województwie warmińsko – mazurskim, położone na Pojezierzu Iławskim, nad rzeka Gardeją, prawym dopływem rzeki Osy. Ksielice są siedzibą władz miasta i gminy.

Akt lokacyjny miastu nadano w 1331 roku. Prawa te miasto utraciło w 1945 roku i odzyskało w 1986 roku z dniem 1 stycznia. Miasto leży na trasie drogi prowadzącej z Olsztyna przez Ostródę, Iławę do Grudziądza. W 1397 roku miasto odsprzedano biskupom pomezańskim. W dawnych wiekach miasto było otoczone murami obronnymi i do miasta prowadziły trzy bramy: Wodna, Biskupiecka, Prabucka. Na tych terenach było już osadnictwo przed przybyciem Zakonu Krzyżackiego. W latach 1414 i 1455 – 1456 miasto było pod władzą polska i do XVII wieku większość ludności stanowili Polacy. Jeszcze w 1912 roku w miejscowym kościele ewangelickim odprawiano nabożeństwa w języku polskim.

Kisielice leżą na terenie powiatu iławskiego od 1 stycznia 1999 roku.

Zabytki miasta: bramy miejskie z XIV wieku, kościół i fragmenty murów obronnych z XV wieku. Od strony zachodniej do miasta przylega jezioro Kisielice i małe oczko jeziorne.

KĘTRZYN, miasto powiatowe na terenie województwa warmińsko – mazurskiego, nad rzeką Guber, prawym dopływem rzeki Łyny. Miasto jest znane z przemysłu spożywczego, elektrotechnicznego, odzieżowego.

To stare osiedle Prusów zostało opanowane przez Zakon Krzyżacki i tak powstało miasto pod nazwą Rastembork, które w 1946 roku na część znakomitego działacza mazurskiego, Wojciecha Kętrzyńskiego nazwano Kętrzynem.

Po powstaniu Związku Pruskiego w 1440 roku Kętrzyn do niego przystąpił, ale po pokoju toruńskim w 1466 roku miasto znalazło się na terenie Prus Książęcych. Od połowy XVI wieku miasto było znanym ośrodkiem myśli polskiej, była tu m. in. szkoła polska, a od XIX wieku gimnazjum polskie. W latach 1345 1348 miasto dwa razy było palone przez Litwinów. Po 1350 roku Kętrzyn otoczono murami obronnymi. Miasto lokowano na prawie chełmińskim w 1357 roku. Fortyfikacje miejskie posiadały 13 baszt obronnych. Natomiast południowo – zachodni narożnik obwarowań stanowił kościół św. Jerzego, który miał umocnienie w postaci odrębnego muru z baszta i wieżyczkami. Do miasta prowadziły dwie bramy: Wysoka i Młyńska oraz Furta Wodna. W latach 1628 – 1629 miasto zostało zajęte przez wojsko polskie, a w latach 1758 – 1762 było okupowane przez wojska rosyjskie, w latach 1807 – 1812 maszerowały przez miasto wojska napoleońskie. W dniu 20 czerwca 1807 roku stacjonowały tu wojska polskie pod dowództwem generała Henryka Dąbrowskiego i tu nastąpiło połączenie się tych oddziałów z oddziałami wojska dowodzonego przez generała Zajączka.

W 1566 roku cmentarną kaplicę przekształcono w kościół polski. W 1801 roku w szkole polskiej dla dziewcząt uczyło się 44 dziewcząt. W okresie II wojny światowej w latach 1939 – 1940 w mieście istniał obóz przejściowy. W latach 1941 – 1945 w mieście była centrala telefoniczna kwatery Hitlera ( Gierłoż). W okresie II wojny światowej Kętrzyn został zniszczony w 50%. W tym mieście do gimnazjum uczęszczał Wojciech kętrzyński ( 1838 – 1918).

Zabytki miasta: gotycki kościół parafialny św. Jerzego z drugiej połowy XIV wieku; przy kościele kaplica ( dawny kościół polski) z XV wieku; zamek z drugiej połowy XIV wieku; loża masońska, neogotycka z 1810 roku; fragmenty murów obronnych z drugiej połowy XIV wieku i kilkanaście kamieniczek pochodzących z XIX i początków XX wieku.

W Kętrzynie znajduje się Muzeum im. Wojciecha Kętrzyńskiego. W mieście urodził się Arno Holz (1863 – 1929), poeta, prozaik. Do gimnazjum w Kętrzynie uczęszczał noblista z fizyki ( Nobel 1911 r.), Wilhelm Wien (1864 1928).

Tak jak w okresie II wojny światowej Kętrzyn i jego okolice zasłynęły z Gierłoży ( 8 km od miasta), gdzie była główna kwatera Adolfa Hitlera w ekspansji na wschód. Tak obecnie miejsce Gierłoż jest ośrodkiem ruchu turystycznego, w tym głownie Niemców, ale nie brakuje i innych wycieczek do „ hitlerowskiego szańca”. Tu w 2004 roku odsłonięto tablicę pamiątkową na głazie poświęcono patriotom niemieckim, którzy dokonali zamachu na Adolfa Hitlera w 1943 roku.

Miasto w 1939 roku liczyło 17 247 mieszkańców. W 2004 roku miasto liczyło ponad 30 000 mieszkańców.

Na terenie powiatu leży Święta Lipka, sanktuarium Marii Panny i klasztor, odwiedzane przez tysiące turystów z kraju i Europy.

KORSZE, miasto i gmina w powiecie kętrzyńskim, na Równinie Sępopolskiej, na północny – zachód od Kętrzyna. Miasto kolejarzy znane z dużego węzła kolejowego na terenie województwa warmińsko – mazurskiego. Jeszcze w XIX wieku na tym terenie istniał folwark, ale budowa linii kolejowych ten obszar całkowicie zmieniła. W okresie II wojny światowej w Korszach istniał obóz pracy dla robotników przymusowych.

Korsze otrzymały prawa miejskie dopiero w 1954 roku początkowo w charakterze osiedla miejskiego, ale od 1962 roku stały się faktycznym miastem.

Do zabytków należą: neogotycki kościół parafialny z 1903 roku, dawny kościół ewangelicki, obecnie prawosławny, neogotycki z 1905 roku, dwie wieże ciśnień, neogotyckie z końca XIX wieku oraz neoklasycystyczna kamienica, z końca XIX wieku. Dawniej było to miasto kolejarzy, dziś jest to miasto emerytów kolejowych.

W pobliżu miasta płynie rzeczka Sajna, lewy dopływ rzeki Guber, która stanowi prawy dopływ rzeki Łyny, a przez miasto płynie struga, która jest dopływem Sajny.

LIDZBAR WARMIŃSKI, miasto powiatowe w województwie warmińsko – mazurskim, na Równinie, Sępopolskiej, u ujścia rzeki Symsarny do Łyny. Jest to ośrodek usługowy dla rolniczego zaplecza terenu powiatu z przemysłem mleczarskim, drzewnym i maszynowym. Już w 1241 roku był już zamek krzyżacki, przy którym rozwinęła się osada miejska i w 1308 roku otrzymała prawa miejskie. Lidzbark Warmiński od połowy XIV wieku stał się na długie lata siedzibą biskupów warmińskich / od 1579 roku Marcin Kromer, a od 1766 roku Ignacy Krasicki. W siedzibie biskupów u wuja biskupa Wanczenrode, Mikołaj Kopernik ( XVI w.). Od pokoju toruńskiego w 1466 roku aż do pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku miasto było pod rządami biskupów i należał do Polski. Po 1772 roku wchodził w skład Prus Wschodnich aż do 1945 roku. W okresie II wojny światowej zniszczony w 55%.

Zabytki miasta: W drugiej połowie XIV wieku miasto zostało otoczone murami obronnymi z basztami oraz bramami: Wysoką, Kościelną ( Dobromiejską) i Młyńską. Natomiast mała brama zapewniała połączenie z zamkiem przez most na rzece Łynie. Centrum miasta stanowi czteroboczny rynek, wokół którego znajdował się szachulcowy układ ulic. Do zabytków należą: gotycki kościół parafialny, św. Piotra i Pawła pochodzący z drugiej połowy XIV wieku, halowy, rozbudowany w latach 1891 1896; kościół ewangelicki / obecnie cerkiew/ z 1821 – 1823, szachulcowy, bazylikowy; kościół podniesienia św. Krzyża z 1798 roku; gotycki zamek biskupów warmińskich / obok muzeum regionalne/. Zamek zbudowany na 07 1456 6 bazie kwadratu, dziedziniec krużgankowy, narożne wieżyczki nadbudowano po 1497 roku. Zamek ma piękne wnętrza m. in. refektarz z gotycką polichromią pochodzącą z XV i XVI wieku, w kaplicy jest wystrój rokokowy z połowy XVIII wieku. Przedzamcze jest z okresu późno gotyckiego z XV wieku z obwarowaniami, rozbudowany w 1589 – 1599, skrzydło wschodnie przebudowano na pałac biskupa A. Grabowskiego. Jest to obiekt późnobarokowy (1741 1766); oranżeria barokowa – klasycystyczna, rozbudowana około 1770 roku przez biskupa Ignacego Krasickiego z letniego pałacu biskupiego ( około 1705 roku); fragmenty murów obronnych miasta z basztami i Wysoką bramą; liczne domy z XVIII i XIX wieku ( około 80 obiektów zabytkowych).

LIDZBARK WELSKI, miasto położone w powiecie działdowskim, na obszarze Garbu Lubawsko – Nidzickiego, nad rzeką Wel, lewym dopływem rzeki Drwęcy, na

D wschodnim krańcem jeziora Lidzbarskiego. Jezioro jest położone na wysokości 128 m. n. p. m., jego powierzchnia wynosi 122 ha, długość 3 km, szerokość 450 m. Jest to typowe jezioro rynnowe i jest polożone na terenie Lidzbarskiego Parku Krajobrazowego. Lidzbark Welski jest ośrodkiem administracyjnym miasta i gminy oraz stanowi zaplecze usługowe dla terenu rolniczego.

W 1301 roku Zakon Krzyżacki rozpoczął tu budowę zamku, w 1407 roku w tym miejscu była już osada otoczona murami obronnymi. W dawnych wiekach do miasta prowadziły dwie bramy. Pierwszy przywilej lokacyjny miasta pochodzi z 1410 roku, drugi z 1416 roku. W dniu 9 lipca 1410 roku miasto zajęły przed %.Bitwą pod Grunwaldem wojska króla Władysława Jagiełły. Wojska polskie zajmowały Lidzbark Welski także w 1414 r. i 1422 roku. Po 1440 roku miasto wchodziło w skład związku Pruskiego, a po zakończeniu wojny trzynastoletniej od pokoju toruńskiego w 1466 roku do pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku miasto należało do Polski. Po rozbiorze zostało zagarnięte przez Prusy Wschodnie.

W dniach 19 – 25 listopad 1580 rok w mieście przebywał król polski Stefan Batory. W 1885 roku zatrzymał się w mieście, będąc przejazdem car Aleksander I. W latach 1807 – 1815 Lidzbark Welski wchodził w skład Księstwa Warszawskiego. Po tym okresie ponownie znalazł się w zasięgu Prus Wschodnich.. PO I w2ojnie światowej w 1920 roku miasto powróciło do Polski. W okresie działań wojennych II wojny światowej miasto zostało zniszczone w 70%.

Zabytki miasta: kościół parafialny św. Wojciecha, gotycki, z XIV wieku, przebudowany w XVIII w. I odnowiony w 1926 roku. Kościół ewangelicki, klasycystyczny, z pierwszej połowy XIX wieku. Spichlerz przy ul. Stare Miasto oraz kilka kamieniczek pochodzących z XIX w. Na terenie miasta istnieje Muzeum Pożarnictwa, które otwarto w latach siedemdziesiątych XX wieku.

Miasto ma urokliwe położenie w rejonie kilkunastu jezior i rzeki Wel, która należy do bardzo czystych dopływów rzeki Drwęcy. W sąsiedztwie miasta są położone dwa parki krajobrazowe. W rejonie parków prowadzą szlaki rowerowe i kajakowe. Okoliczne wody są spławne i rzeka Wel stanowi szlak kajakowy.

LUBAWA, miasto położone na terenie powiatu iławskiego. W mieście mają swoją siedzibę władze gminy Lubawa. Miasto od wieków było historycznie powiązane z Nowym Miastem Lubawskim. Miasto leży na początku Garbu Lubawsko – Nidzickiego. Przez miasto od wieków prowadziły szlaki z Torunia do Olsztyna i dalej na wschód. Ta trasą podróżował wielokrotnie i zatrzymywał się u biskupa Gize Mikołaj Kopernik, który leczył biskupa, gdyż był nie tylko astronomem, administratorem dóbr kapituły warmińskiej, ale był lekarzem z wykształcenia. Przez Lubawę z Torunia i Iławy prowadzi na kierunek Wygody szlak drogowy, którym podróżują narciarze udający się na Górę Dylewską ( 312 m. n. p. m.). Do tego obszaru urokliwego nie tylko zimą, ale także latem, a po wybudowaniu Centrum Lecznictwa Wodnego dr Ireny Eris ( 2006 oddanie do użytku) nastąpi wyraźna zmiana w charakterze tego obszaru. Tu powstaje jedno z najpiękniejszych centrów wodolecznictwa na północy kraju. Do Wysokiej Wsi ( 247,5 m. n. p. m.) można dojechać od strony Ostródy, Olsztyna, Olsztynka, Warszawy ( 220 km z Warszawy). Jadąc z Lubawy przez Wygodę, Marwałd, Frygnowo docieramy do pól bitwy pod Grunwaldem – zespołu pomnikowego i Muzeum Grunwaldzkiego. Tu na polach pod Grunwaldem rozegrała się jedna z największych bitew średniowiecznej Europy (15 lipca 1410 roku).

Lubawa miasto o bogatych tradycjach historycznych. Już w okresie przed narodzeniem Chrystusa tereny te zamieszkiwały plemiona łużyckie. Natomiast od VI – VIII wieku naszej ery ziemie te zasiedlili Prusowie, którzy wyparli z tego terenu Łużyczan. W 1214 roku grodem pruskim Lubawą władał książe Surwabuno, który przyjął chrzest z rąk polskich misjonarzy. Został ochrzczony przez Chrystiana, którego papież w 1215 roku powołał na pierwszego biskupa Prus. – 1599,, Postać tego biskupa jest uwieczniona w herbie miasta. Wydana przez papieża bulla papieska w 1216 roku – Innocentego III wymienia m. in. „Ziemię Lubawską”. W 1243 roku została utworzona diecezja chełmińska w skład, której weszła „Ziemia Lubawska”. Najprawdopodobniej prawa miejskie nadano Lubawie w latach 1257 – 1260, gdyż od 1257 roku miasto było siedzibą biskupów chełmińskich i pozostawało nią do 1773 roku. Lubawa od wieków słynęła z organizowanych tu targów. Pierwsze wzmianki o targach pochodzą z dokumentu datowanego na 8 maja 1260 rok. O wielkim pożarze miasta w 1533 roku napisał znakomity filozof i uczony Erazm z Roterdamu. W latach 1538 1539 w Lubawie przebywał czterokrotnie Mikołaj Kopernik. Kiedy leczył biskupa Gize przebywał tu nawet przez okres trzech miesięcy? Już w latach 1638 – 1640 miasto posiadało wodociągi, dzięki źródłom w Lipach ( dwa km od miasta).

W dniu 19 stycznia 1920 roku po latach zaboru pruskiego miasto powróciło do Polski. Przez Lubawę przemaszerowały wojska generała Halera.

Hitlerowcy dokonali tu licznych mordów po zajęciu miasta w 1939 roku, wielu patriotów rozstrzelano w mieście i okolicznym „Borku”. W 1940 roku hitlerowcy utworzyli tu tajny obóz dla dzieci i młodzieży od 10 – 17 lat. Młodzi więźniowie byli zatrudniani w miejscowym tartaku, przetwórni owoców i warzyw oraz okolicznych majątkach ziemskich. Za najmniejsze przewinienie więźniów katowano i zamykano w karcerach. Często odbywały się również egzekucje.. Obóz ten istniał do 1944 roku, a przez jego cele przewinęło się około 100 chłopców z Torunia, Gdańska, Warszawy, Poznania, Bydgoszczy i okolicznych terenów. Dla upamiętnienia tego tragicznego faktu historycznego mieszkańcy miasta odsłonili obelisk z tablicą pamiątkową. W dniu 17 grudnia 1939 roku przy ul. Browarnej Niemcy rozstrzelali 10 patriotów polskich. Tu także mieszkańcy wznieśli symboliczną mogiłę i krzyż oraz tablicę pamiątkową.

Obiekty zabytkowe: dwie dawne baszty gotyckie, z XIV i XVI wieku, przebudowane w XVII i XVIII wieku na domy mieszkalne. Fragmenty murów obronnych miasta; ruiny zamku biskupów chełmińskich, gotyckie z XIV wieku. Zespół poklasztorny Zakonu Franciszkanów, od 1580 roku Zakonu bernardynów. Kościół św. Anny, gotycki, z około 1330 roku, odbudowany około 1550 roku. Kaplica Mortęskich, renesansowa z 1581 roku rozbudowana w XVII wieku. Kościół filialny św. Jana Chrzciciela, gotycki z lat 1496 – 1507, przebudowany w stylu renesansowym w latach 1603 – 1610, nadbudowy hełmu barokowego dokonano XVII – XVIII wieku. Kościół szpitalny św. Barbary, barokowy (drewniany), z 1779 roku, przebudowany w latach dziewiędziesiątych XX wieku. Ponadto na terenie Lubawy jest około 50 innych zabytkowych obiektów.

W drugiej dekadzie miesiąca lutego 2002 roku odbyła się w mieście sesja poświęcona 786 rocznicy wydanego przez papieża Innocentego III edyktu nadającego Ziemię Lubawską biskupowi pruskiemu Chrystianowi.. Generalnym wnioskiem sesji było zadbanie o spuściznę dla dobra potomnych. Powstała również inicjatywa powołania w Kazanicach w budynku po byłej szkole „Muzeum wsi lubawskiej”. W czerwcu 2004 roku odbyła się sesja poświęcona biskupom chełmińskim i nadano imię biskupów Gimnazjum w Lubawie.

MIKOŁAJKI, miasto i gmina polożone w powiecie mrągowskim, w Krainie Wielkich Jezior Mazurskich, nad jeziorem Mikołajskim. Mikołajki leżą na szlaku Żeglugi Mazurskiej w Giżycku i ta trasą prowadzi szlak statków do Rucianego – Nidy.

Nad jeziorem Mikołajskim, które jest połączone z wieloma jeziorami rozlokowała się „MARYNA ŻEGLARSKA”. Jest to jedna z najlepiej urządzonych przystani żeglarskich na Mazurach w regionie Wielkich Jezior Mazurskich. W Mikołajkach nad jeziorem jest położony największy Hotel Gołębiewski, który daje zatrudnienie dla kilkaset osób i stanowi jedną z większych atrakcji tego regionu. Powierzchnia jeziora Mikołajskiego wynosi 499 ha, zaś długość 5,5 km, szerokość od 0,5 – 1,6 km, maksymalna głębokość dochodzi do 26 metrów. Jest to region szczególnie urokliwy i oblegany przez żeglarzy i turystów z kraju i Europy. W sezonie letnim Mikołajki stają się „letnią stolicą Mazur”.

Pierwsza wzmianka o wsi kościelnej pochodzi z 1444 roku. Prawa miejskie Mikołajki uzyskały w 1726 roku z rąk króla Prus, Fryderyka Wilhelma I. W pierwszej połowie XVIII wieku w Mikołajkach był rynek oraz w skład osady wchodziły wsie Koniec i Kozłowa – czyli były to trzy osady. Do zajęć podstawowych w najdawniejszych wiekach należały: rybołówstwo, handel drewnem, flisactwo i prace leśne przy wyrębie drzew. Miasto nawiedzały epidemie i pożary. Mikołajki płonęły w 1729 r i 1833 roku.

W 1550 roku w Mikołajkach pojawia się pierwszy pastor ewangelicki oraz niemieccy osadnicy. Szczególnie zasłynął pastor Pilichowski po II wojnie światowej, który stworzył tu Muzeum Reformacji.

Zabytki miasta: Najważniejszym z zabytkiem jest kościół ewangelicki pochodzący z lat 1840 – 1841, a wieża kościelna pochodzi z lat 1879 – 1880. Kolejnym obiektem jest plebania oraz dom przy ul. 1-Maja, które powstały w połowie XIX wieku.

Przy filarach mostu jest umocowana sielawa ( metalowy posąg) oraz podobna sielawa jest w fontannie na rynku miasta. W herbie miasta jest sielawa „Król Sielaw”. Z faktem tym związana jest legenda mówiąca o chwytaniu „Króla Sielaw” i uwięzieniu, by rybakom w ten sposób zapewnić dobre połowy. Miasto leży wśród licznych jezior i lasów Puszczy Piskiej. W odległości dwóch km od miasta leży jezioro Łukajno, rezerwat łabędzia niemego, największy tego typu rezerwat w Europie.

Przez Mikołajki prowadzi szlak drogowy z Olsztyna na wschód do Ełku, Suwałk i na Litwę oraz linia kolejowa z Olsztyna przez Mrągowo do Ełku i dalej do Białegostoku. W odległości 9 km wśród leśnej głuszy rozlokowało się „Mazurskie Safarii” - Muzeum na wolnym powietrzu o powierzchni 100 ha.

MIŁAKOWO, miasto położone na północnym krańcu powiatu ostródzkiego, siedziba władz miasta i gminy. Miasto i gmin a jest położona na pograniczu Pojezierza Olsztyńskiego i Pojezierza Iławskiego, nad rzeką Miłakówką, która jest dopływem rzeki Pasłęki. Pierwsze wiadomości o Miłakowie pochodzą z 1314 roku, a w 1323 roku miasto uzyskało lokacje. Przywilej nadania potwierdzono w 1490 roku. Już w 1360 roku miasto zostało otoczone murami obronnymi, które łącznie z zamkiem stanowiły jednolity system obronny. Do miasta prowadziły dwie bramy: Dolna i Królewska. Tu w miejscowej plebani kościoła przez trzy dni kwaterował Napoleon Bonaparte ( 18 – 21 lutego 1807 roku).

Miasto stanowi zaplecze dla rolniczego obszaru. W mieście rozwinęła się turystyka wodna PTTK, jest hotel i ośrodki wypoczynkowe.

W 1945 roku ze względu na zniszczenia wojenne miasto utraciło prawa miejskie, ale je odzyskało w latach osiemdziesiątych XX wieku.

Obiekt zabytkowe: W mieście zachowały się dwa kościoły: filialny, gotycki, z pierwszej połowy XIV wieku, przebudowany w latach 1360 – 1380 oraz w pierwszej połowie XIX wieku, wieża kościoła pochodzi z przełomu XIV na XV wiek. Kościół parafialny jest neogotycki i pochodzi z 1855 roku. Ponadto zachowały się fragmenty murów obronnych i baszt z XIV wieku.

W kierunku południowym od miasta w odległości około 500 metrów leży jezioro Mildzie, które jest polożone na wysokości 80 m. n. p. m., powierzchnia jeziora wynosi 112 ha, długość dwa km, szerokość 1,1 km i maksymalną głębokość do 19,4 m. Do jeziora wpływa rzeka Narie z odległego o 5 km jeziora Narie i wypływa na północnym krańcu jeziora Mildzie jako rzeka Miłakówka. Rzeka jest szlakiem kajakowym.

MIŁOMŁYN, MIASTO – GMINA jest położone na terenie powiatu ostródzkiego, na Pojezierzy Iławsko – Ostródzkim, nad Kanałem Ostródzko- Elbląskim, gdzie jest punktem węzłowym, którego północne ramie prowadzi w kierunku Elbląga ( 82 km dł. i pięć pochylni), na trasie kilkanaście jezior i różnica poziomów o 99 m. Tu w Miłomłynie leży węzeł wodny i śluza z którego prowadzą szlaki żeglugi do Elbląga na w kierunku wschodnim i do Iławy w kierunku zachodnim. Na terenie węzła wodnego zostala w 2002 roku osłonięta tablica pamiątkowa z popiersiem Karola Wojtyły – papieża Jana Pawła II, który na tym szlaku pływał ze studentami Akademii Teologicznej z Krakowa ( 1959 – 1960).

Miłomłyn leży na szlaku drogi międzynarodowej nr 7 z Warszawy do Gdańska i na szlaku dróg wodnych na Zalew Wiślanym i na najdłuższe jezioro w Polsce Jeziorak ( 27,5 km długości), a przez rzekę Iławkę i Drwęcę do Wisły.

Położenie Miłomłyna wśród rozległych lasów dawnej Puszczy Liwsko – Jabłoneckiej jest szczególnie atrakcyjne. Tu mieści się Hotel Petromłyn, Nadleśnictwo Miłomłyn i kilka zakładów przemysłowych. Na terenie gminy rozłożyło się kilka atrakcyjnych obiektów turystycznych: Hotel Karnity, Ośrodek Wypoczynkowy „Tarda”, Ośrodki w Piławkach oraz szereg gospodarstw agroturystycznych.

Wokół szlaku kanałowego prowadzą trzy trasy rowerowe, których początek zaczyna się na rynku miasta i prowadzą one przez liczne wzniesienia morenowe, wokół jezior do Karnit, Tardy Faltianki, gdzie jest zlokalizowane centrum ekologiczne powiatu ostródzkiego. Władze miasta każdego roku w czerwcu organizują festyn turystyki rowerowej, na który przybywa od 200 – 250 rowerzystów z regionu i odległych miejscowości kraju.

Plan miasta Miłomłyn przedstawia się jako regularny czworobok, otoczony murami. Wewnątrz murów znajdował się zamek i młyn, od którego pochodzi nazwa miasta. Tu była też w XIV wieku krzyżackich biskupów Pomezanii. W wyniku ogromnych zniszczeń wojennych (80%) z okresu dawnej świetności miasta zachowało się niewiele.

Zabytki: gotycka dzwonnica z XIV wieku, fragmenty murów obronnych, kościół neogotycki z końca XIX wieku ( 1901 oddany do użytku). W kościele godne uwagi są: XVII wieczna kazalnica oraz barokowy ołtarz rzeźbiony w 1718 roku, w dzwonnicy stara chrzcielnica. Na murach zaś epitafium biskupa ewangelickiego z XVI wieku.

MORĄG, miasto i gmina w powiecie ostródzkim, leży na pograniczu pólnocno – zachodniej części Pojezierza Olsztyńskiego oraz Pojezierza Iławsko – Ostródzkiego, nad jeziorem Skiertąg. Morąg w okresie do czerwca 1975 roku był siedzibą powiatu. Dziś jest to ośrodek dla zaplecza rolniczego. Z przemysłu rozwinął się tu przemysł metalowy, drzewny ( fabryka sklejek), odzieżowy i spożywczy. Miasto jest węzłem dróg kołowych dla obszaru lokalnego. Miasto ma połączenia kolejowe z Olsztynem i Elblągiem oraz autobusowe.

Około 1280 roku Zakon Krzyżacki wybudował na tym terenie zamek i na podzamczu w początkach XIV wieku zostala założona osada, która otrzymała prawa miejskie w 1320 – 1331 roku. Po przystąpieniu miasta do Związku Pruskiego ( 1440). Po podpisaniu pokoju toruńskiego w 1466 roku miasto weszło w skład Księstwa Pruskiego i tak pozostało w Prusach wschodnich do 1945 roku. W okresie od XVII – XIX wieku znaczącą część mieszkańców miasta stanowiła ludność Polska. W XIX wieku oficyna wydawnicza Rantenberga wydawała tu polskie książki.

Ożywienie gospodarcze przyszło do miasta 66 z chwilą wybudowania linii kolejowej łączącej Olsztyn przez Morąg z Elblągiem w 1882 roku. W okresie II wojny światowej w Stabławkach koło Morąga był podobóz Stalag IA.

Zabytki miasta: kościół gotycki, parafialny z 1305 1312, przebudowany w XVI wieku, polichromia z drugiej polowy XV wieku, wystrój kościoła barokowy; ratusz, gotyk, z 1444 roku, częściowo rekonstruowany; zamek z XVI wieku, przebudowany w XVII i XVIII wieku. Przed zabytkowym ratuszem zostały ustawione dwie zabytkowe armaty pochodzące z okresu wojny francusko – pruskiej.

Na szczególną uwagę zasługuje Muzeum Johanna Gottfrieda Herdera, urodzonego w Morągu, pisarza i filozofa epoki Oświecenia. W 1994 roku odbyły się w mieście uroczystości 250 lecia urodzin wielkiego humanisty. Miasto odwiedził wówczas ówczesny prezydent RFN.

Miasto stawia na rozwój turystyki. Do głównych ośrodków położonych na terenie gminy należą: zespół ośrodków wypoczynkowych w Kretowinach nad jeziorem Narie i samo miasto.

MRĄGOWO, miasto położone na Pojezierzu Mrągowskim, między jeziorami Czos i Juno. Znane z przemysłu odzieżowego i drzewnego (meble), spożywczego oraz jest ono zapleczem dla rolniczego regionu. Miasto dzięki Hotelowi „Morągowia” i odbywającym się festynom: „Piosenki Kantry” oraz „Piosenki Kresowej” stało się znane w kraju i Europie.

Miasto było już wzmiankowane w 1338 roku. Prawa miejskie uzyskało w latach 1404 – 1407. Mając szczególne położenie między dwoma jeziorami oraz licznymi wzniesieniami morenowymi Mrągowo nie wymagało budowy murów obronnych. Oto9czonho je jedynie palisadami i wałami obronnymi z ziemi, a w połowie XV wieku pobudowano dwie bramy.

Od 1818 roku miasto stało się siedzibą powiatu. Od wieków głównym źródłem utrzymania mieszkańców było rzemiosło, rolnictwo i rybołówstwo. Polskie osadnictwo rozpoczęło się tu w XV wieku. W 1901 roku ludność polska w powiecie stanowiła ponad 50% mieszkańców. Przed II wojną światową miasto nazywało się Ządźbórk, a obecną nazwę ma na cześć wielkiego Polaka, wykładowcy języka polskiego, pastora Krzysztofa Celestyna Mrągowiusza. Krzysztof Celestyn Mrongowiusz urodził się w Olsztynku, zmarł w Gdańsku (1764 – 1855).

Zabytki: ratusz miejski zbudowany w 1864 roku, przebudowany w XX wieku; kościół ewangelicki z XVIII wieku; kościół parafialny, neogotycki z 1860 roku, później powiększony. Ponadto w mieście zachowało się kilkanaście kamieniczek z XIX i początków XX wieku.

Mrągowo jest węzłem kolejowym i drogowym na trasie z Olsztyna do Ełku i do granic wschodnich: Rosji, Litwy, Łotwy, Estonii, Białorusi.

MŁYNARY, miasto i gmina, siedziba władz administracji lokalnej, leży u stóp Wysoczyzny Elbląskiej, nad rzeką Baudą uchodzącą do Zalewu Wiślanego.

Osadę założył Zakon Krzyżacki w 1327 roku, a prawa miejskie nadano jej w 1329 roku. Miasto jest położone na terenie powiatu elbląskiego i stanowi zaplecze dla obszaru rolniczego gminy.

W dawnych wiekach miasto było otoczone murami obronnymi, do którego prowadziły dwie bramy: Górna i Dolna. Miasto leży w niewielkiej odległości od Elbląga, Ornety i Braniewa i to w przeszłości pozwalało na powiększenie jego znaczenia gospodarczego. Jak wskazują na to dokumenty w XIV wieku istniało tu polskie osadnictwo, które przetrwało czasy germanizacji.

W okresie II wojny światowej zniszczone w 70% , to dlatego w 1945 roku utraciło prawa miejskie, by je powtórnie odzyskać w dniu 1 stycznia 1984 roku.

Zabytki: kościół parafialny z XIV wieku, przebudowany w XVII wieku. Natomiast zbiór pamiątek historycznych znajduje się w rękach prywatnego kolekcjonera T. Balickiego, gdzie znajdują się militaria i zbiory numizmatyczne.

NIDZICA, miasto powiatowe, położone na krańcu garbu Lubawsko – Nidzickiego ( na samym krańcu usytuowany został zamek), nad rzeką Nidą (dopływ rzeki Wkry). Miasto jest centrum przemysłu materiałów budow2lanych ( izolacje), aparatury medycznej, przemysłu drzewnego ( meblarstwo) oraz przemysłu spożywczego. Osada miejska powstała na podzamczu, na dawnym terenie pruskiej osady, plemienia Sasinów. Tereny te zostały skolonizowane przez osadników polskich w XIV wieku. Prawa miejskie Nidzica uzyskała w 1381 roku. W 1440 miasto przystąpiło do Związku Pruskiego, ale po pokoju toruńskim w 1466 roku weszło w skład Księstwa Pruskiego. Od 1772 roku Nidzica była siedzibą starostwa w księstwie. W mieście istniała polska szkoła średnia, która słynęła z wysokiego poziomu nauczania do XVIII wieku.

W czasie działań wojennych w II wojny światowej miasto uległo zniszczeniu w 80%.

Zabytki: zamek gotycki ( 1380 – 1402), klasztorek i pozostałości murów obronnych z zachowanymi częściowo basztami; gotycki kościół parafialny (XIV wiek), przebudowany w latach 1920 – 1924; baszta gotycka z około 1381 roku; fragmenty murów obronnych (XIV – XV w.); kościół ewangelicki ( 1858 – 1860).

Przez Nidzicę przebiegają cztery drogi krajowe, linia kolejowa: Olsztyn – Działdowo.

W odległości 16 km od miasta leży pensjonat „Gwara” malowniczo położony wśród lasów i wód licznych jezior.

Na północny – wschód od miasta leży słynny głaz Tatarski ( granitognejs) o obwodzie 19 m, długości 6 m., szerokości 4m., wysokości ponad powierzchnię ziemi 2,1 m. Głaz jest zabytkiem chronionym przez konserwatora, jako zabytek przyrody nieożywionej. Z głazem związana jest legenda, która opowiada o tym, jak został tu zabity wódz Tatarów w 1656 roku. To wydarzenie ma upamiętniać „ kamień – kula”, który został zamieszczony na górnej części głazu narzutowego.

Całą okolicę otaczają rozległe Lasy Napiwodzkie – tereny dawnej puszczy.

NOWE MIASTO LUBAWSKIE, siedziba powiatu nowomiejskiego od 1 stycznia 1999 roku, poprzednio też siedziba władz powiatu do czerwca 1975 roku, do rozwiązania powiatów w Polsce. Po zmianach podziału terytorialnego kraju powtórnie na terenie województwa warmińsko – mazurskiego, poprzednio w województwie toruńskim. Miasto leży nad rzeką Drwęcą dopływem Wisły. Od wieków miasto było historycznie związane z miastem Lubawą, ale po zmianach podziału terytorialnego kraju Lubawa jest włączona do powiatu iławskiego.

Władze Nowego Miasta Lubawskiego są jednym z czterech inicjatorów organizacji „Dni Drwęcy”, które zapoczątkowano w 1984 roku w Golubiu – Dobrzyniu. W skład głównych organizatorów corocznych finałów wchodzą miasta: Brodnica, Golub – Dobrzyń Nowe Miasto Lubawskie i Ostróda. Wymienione miasta są położone bezpośrednio nad rzeką Drwęcą, ale w „Dniach Drwęcy” uczestniczy siedem powiatów z dwóch województw: warmińsko – mazurskiego i kujawsko – pomorskiego oraz 18 samorządów lokalnych położonych w dorzeczu rzeki.

Nowe Miasto Lubawskie ma rozwinięty przemysł meblarski i przetwórstwo rolno – spożywcze.

Miasto w 1454 roku przystąpiło do Związku Pruskiego, by dać odpór w powstaniu Zakonowi Krzyżackiemu. PO podpisaniu pokoju toruńskiego w 1466 roku zostało włączone do Korony Polskiej i tak pozostało do 1772 roku. Po I rozbiorze Polski zostało zajęte przez Prusy Wschodnie. W latach 1807 – 1815 wchodziło w skład Księstwa Warszawskiego.

Prawa miejskie uzyskało w 1325 roku. Tu od wieków kwitło rzemiosło oraz rozwijał się handel w oparciu o rzekę Drwęcę. Przez miasto prowadził szlak handlowy z zachodu na wschód od Torunia do Królewca. Miasto przez wieki konkurowało z Lubawą, gdzie była siedziba biskupstwa chełmińskiego, a tu od 1818 roku siedziba powiatu. Od 1848 roku w mieście działała Liga Polska. Miasto od zawsze miało charakter polski, a dowodem na to niech będzie znany protest, który objawił się strajkiem szkolnym w latach 1906 – 1907. Miasto po dziesięcioleciach pruskiej hegemonii powróciło do Polski w 1918 roku.

Początek miastu dał Zakon krzyżacki, który przy brodzie rzeki Drwęcy zbudowali zamek i wokół niego rozbudowała się osada. Na początku XIV wieku miasto otoczono murami obronnymi i do ośrodka prowadziły trzy bramy: Brodnicka ( Kurzętnicka), Bratiańska i Lubawska ( Łąkowa). Do dnia dzisiejszego istnieją bramy: Kurzętnicka i Lubawska, w których zlokalizowano zbiory archeologiczne – muzealne.

Druga wojna światowa pozostawiła tragiczne ślady, bowiem cala inteligencka społeczność miasta i okolic została w sposób bestialski rozstrzelana w końcu 1939 roku w samym mieście i w pobliskich lasach. Aktualnie miejsce kaźni przy ul. Lipowej upamiętnia tablica pamiątkowa z licznymi nazwiskami pomordowanych. W maju 1941 roku został tu utworzony przez hitlerowców obóz, który miał spełniać znaczącą rolę w procesie germanizacji rzekomo spolszczonych tu Niemców oraz tych, którzy mogli się wykazać częściowym pochodzeniem niemieckim. Obóz ten trwał przez kilka miesięcy, ale losy ludzi tam zgromadzonych nie zostały do dziś poznane.

W czasie działań wojennych miasto zniszczono w 40%. Po wojnie miasto się odbudowało i rozbudowało, a zabytkowy rynek średniowieczny stanowi miejsce szczególnej troski władz miejskich, jako teren zabytkowy.

Zabytki: fragmenty murów obronnych ( XIV w.); dwie bramy miejskie, które pochodzą z tego samego okresu; kościół farny, trójnawowy – bazylika gotycka pochodząca z pierwszej połowy XIV wieku, gruntownie remontowana w XIX wieku i kolejno pod koniec XX wieku. W kościele znajdują się fragmenty średniowiecznych fresków i malowidła z XVII i XVIII wieku. Natomiast barokowa kaplica rodu Działyńskich mieści późnorenesansowy grobowiec starosty bratiańskiego. W mieście zachowało się również sporo kamieniczek zabytkowych pochodzących z XIX i początków XX wieku.

W okolicach miasta we wsi Nawra jest pomnik poświęcony pamięci Polaków, którzy zostali wymordowani przez hitlerowców w okolicznych lasach.

Przez Nowe Miasto Lubawskie prowadzi główny szlak drogowy z zachodu na wschód Europy.

OLECKO, miasto powiatowe położone na Pojezierzu Ełckim, nad jeziorem Oleckim Wielkim i jeziorem Oleckim Małym, które leży około 3 km od miasta w kierunku południowym. Jezioro Oleckie wielkie leży na wysokości 158 m. n. p. m. , ma powierzchnię 277 ha, długość 4,9 km, szerokość od 1,1 km na północy do 200 metrów na południu, przy maksymalnej głębokości 45 m. Natomiast jezioro Olecko Małe jest położone na wysokości 148 m. n. p. m. , a powierzchnia jego wynosi 221 ha, długość dochodzi do 4,7 km, szerokość od 300 – 400 m., maksymalna głębokość wynosi 38 m.

Przez oba jeziora przepływa rzeka Lega, która łączy szereg innych jezior Pojezierza Suwalskiego. Wokół jezior rozlokowały się liczne ośrodki wypoczynkowe. Olecko, jako mazurska wieś była już wzmiankowana w XIV wieku. Prawa miejskie Olecko uzyskało w 1560 roku i jego nazwa była Margrabowa. W XVI wieku Olecko było ważnym ośrodkiem handlowym, przez który prowadziły szlaki handlowe na północ i na południe oraz na wschód Europy. Olecko ma silne związki z rodem Jana Karola Sembrzyckiego, który się tu urodził, a jego ojciec był nauczycielem ludowym. On podobnie, jak syn walczył o język i kulturę ludu mazurskiego. Po ojcu tradycja rodzinna przeszła na syna Jana Karola ( 1856 – 1919), aptekarza, redaktora, wydawcę gazet i kalendarzy, pisarza i historyka, wielce zasłużonego dla Polski. W 1893 roku ludność mazurska w Olecku stanowiła 78% ogółu ludności zamieszkującej powiat. W 1928 roku zmieniono nazwę miasta na Treuburg, ale ludność mazurska nadal nazwała go Oleckiem.

W okresie działań wojennych miasto zostało zniszczone w 60% i stopniowo dźwigało się z ruin, zasiedlane przez ludność z rejonu wileńskiego. Dziś jest to piękny region Mazur Wschodnich.

Zabytki miasta: kościół parafialny, neogotycki, z lat 1859 – 1861, z barokowym wystrojem wnętrz; w mieście zachowało się też kilka domów pochodzących z końca XIX i początków XX wieku. Ze znanych postaci poza Janem Karolem Sembrzyckim należy wymienić Jana Moneta(1639 – 1735), kaznodzieja polsko – ewangelicki, lektor języka polskiego, autor podręczników do nauki języka polskiego i wielki miłośnik kultury mazurskiej. Z Olecka pochodził także Tymoteusz Gizewiusz (1756 – 1817), superintendent kościoła ewangelickiego, dyrektor polskiego gimnazjum w Ełku, wuj Gustawa Marcina Gizewiusza (1810 – 1848), który Gustawa wychował i wykształcił.

Przez jeziora oleckie i rzekę Legę szlakiem spływu kajakowego można dotrzeć do Ełku, Rajgrodu i dalej Narwią do Wisły i do Warszawy lub Gdańska.

W Olecku od wielu lat odbywa się impreza pod nazwą” Przystanek Alaska”.

OLSZTYNEK, miasto w powiecie olsztyńskim, dawniej w powiecie ostródzkim, położone na Pojezierzu Olsztyńskim, w pobliżu żródeł rzeki Pasłęki, która stanowi dział wodny dwóch ważnych rzek Morza Bałtyckiego: Wisły i na wschodzie Pregoły. Olsztynek jest miastem malowniczo położonym na rozwidleniu dróg trasy międzynarodowej nr 7 z Warszawy do gdańska i z Warszawy do Olsztyna i dalej do granicy wschodniej z Rosją, Litwą i Białorusią.

Miasto powstało w okresie największego nasilenia ekspansji Zakonu krzyżackiego w XIV wieku, za rządów Winrycha von Kniprode. Prawa miejskie osada otrzymała w 1359 roku. Jak podają dokumenty historyczne pierwszym sołtysem osady był niejaki Mikołaj. Do jego obowiązków należało: m. in. wytyczenie granic przyszłego miasta oraz osadnictwo. PO zwycięskiej bitwie pod Grunwaldem Olsztynek został zajęty przez wojska króla Władysława Jagiełły – ale na krótko. W 1440 roku miasto przystąpiło do Związku Pruskiego, ale po zawarciu pokoju toruńskiego *( 1466 r.) Olsztynek przypadł Zakonowi Krzyżackiemu i tak już pozostało do 1945 roku – był w Prusach Wschodnich. Miasto w różnych okresach było na linii frontu wojny: w 1628 roku wojna ze Szwedami, póżniej spustoszyli miasto Tatarzy Gosiewskiego, w latach 1756 – 1762 miasto splądrowali Rosjanie, a w 1807 roku wojska napoleońskie.

W średniowieczu miasto było otoczone murami obronnymi, których wysokość dochodziła do 30 stóp, a z murów wyrastało 13 prostokątnych bastionów. Wjazd do miasta otwierały dwie bramy, które miały przez fosę przerzucone mosty zwodzone. Jedna nazywała się Górną albo Niemiecką ( ta prowadziła w kierunku na wieś Mierki), druga zaś nazywana Nidzicką, albo Polska i ta prowadziła na południowy – zachód. Po XVII wieku mury były przeszkodą w rozwoju dalszym miasta i tak za murami powstały przedmieścia Mirkowskie i Nidzickie, a póżniej przedmieście Morąskie, ale po przyłączeniu miasta do Warmii nazwano je Olsztynkiem. W XV- XVII wieku był to lokalny ośrodek rzemieślniczy, handlowo – usługowy dla zaplecza rolniczego. W mieście był znaczny odsetek ludności polskiej, która tu osiedlała się z terenów Mazowsza i Kurpi.

W sierpniu 1914 roku koło Olsztynka rozegrała się wielka bitwa między wojskami rosyjskimi i pruskimi. Tu poległ generał Samsonów, dowódca armii rosyjskiej i cała jego armia poszła w rozsypkę, a zwycięstwo odnieśli marszałek Paul von Hindenburg i generał Ludendorf. Niemcy mając na uwadze dawna klęskę pod Grunwaldem, dla jej zatarcia nazwali zwycięską bitwę „Bitwą pod Tanenbergiem”, czyli tak samo jak pod Grunwaldem, gdyż oni nazywali ją „Bitwą pod Tanenbergiem”. Na pamiątkę tego zwycięstwa wznieśli tu w 1927 roku monumentalne mauzoleum, z amfiteatrem otoczonym łańcuchem murów zdobionych płaskorzeźbami i posągami oraz 8 wieżami, które miały symbolizować naród niemiecki i jego chwałę. Nazwano te budowle pomnikiem zwycięskiej bitwy pod Tanenbergiem. Natomiast po złożeniu w mauzoleum zwłok marszałka Paula von Hindenburga, a także jego małżonki. Ten obiekt przemianowano na Mauzoleum Hindenburga. Natomiast, by to miejsce stało się terenem licznych wycieczek, zjazdów partii nazistowskich i młodzieżowych imprez wybudowano duży nowoczesny dworzec kolejowy i by stworzyć dodatkową atrakcję zaczęto organizować Muzeum Etnograficzne. W Polsce stworzono tu jedno z największych Muzeów na wolnym powietrzu w kraju, gdzie zgromadzone są najstarsze obiekty budownictwa mazurskiego, litewskiego i z Powiśla.

Niemcy do 1945 roku organizowali w Olsztynku wielkie parady młodzież i organizacji paramilitarnych.

W Królikowie koło Olsztynka w okresie II wojny światowej istniał tu obóz jeniecki Stalag IB, który rozrósł się do 100 wielkich baraków, w których przebywali jeńcy wojenni z Polski, Rosji, Włoszech, i wielu innych narodowości. Warunki obozowe były bardzo złe, głód i brak opieki lekarskiej, oraz straszne warunki żywieniowe doprowadziły do śmieci tysięcy więźniów, których grzebano w mogiłach zbiorowych w Sudwie ( tuż za Olsztynkiem przy trasie nr 7). Na tym cmentarzu spoczywa ponad 55 tysięcy jeńców różnych narodowości. Jest o miejsce pamięci narodowej.

Zabytki: fragmenty murów obronnych miasta z XIV wieku, zamek gotycki z lat 1360 – 1370, przebudowany w XVII wieku na arsenał, a w latach 1847 –1849 ponownie przebudowany i adoptowany na szkołę. Tu dziś mieści się szkoła średnia.. Zabytkiem jest też dawny kościół ewangelicki, zbudowany w stylu gotyckim, z XIV wieku. W tym obiekcie mieszczą się sale wystawowe Muzeum. W zachowanym domu Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza jest Muzeum jego imienia. Ponadto zabytkiem jest kościół neogotycki pochodzący z 1888 roku. Ratusz w stylu eklektycznym pochodzi z początków XIX wieku. W mieście jest kilka kamienic pochodzących z XIX i początków XX wieku.

Z miastem związanych jest kilkanaście wybitnych postaci historycznych m. in. Fryderyk Mortzfeld, który zasłynął jako twórca kilkudziesięciu pieśni z XVII wieku, napisał je w języku polskim. Najznakomitszą postacią Olsztynka jest Krzysztof Celestyn Mrongowiusz, który urodził się w mieście w dniu 19 lipca 1764 r., tu w Olsztynku jego ojciec był rektorem szkoły miejskiej. W 1767 roku rodzina jego przenosi się do wsi Marwałd. O Marwałdzie K.C. Mrongowiusz pamiętał zawsze. On jest fundatorem organów w miejscowym kościele.

W latach 1845 – 1854 dyrektorem progimnazjum w mieście był Karol Fryderyk August Dewischeit (1805 – 1884), autor wielu znanych pieśni mazurskich m. in. „Dziko budzi się jezioro”. Jego następcą w progimnazjum był max Toppen (1822 – 1893), znakomity historyk, badacz starożytności pruskich, autor prac o historii i etnografii mazur.

W 1874 rou gimnazjum w Olsztynku ukończył Emil Behring, lekarz, wynalazca szczepionki przeciw dyfterytowi, pochodzący ze wsi Ławice koło Iławy, który za swoje odkrycia naukowe został laureatem nagrody Nobla.

W latach 1930 – 1933 w Olsztynku był asesorem szkolnym Wilhelm Girnus, wybitny publicysta, krytyk literacki, minister szkolnictwa wyższego i oświaty w byłej NRD (od 1957 roku).

W pobliżu Olsztynka leży wiele atrakcyjnych ośrodków wypoczynkowych: Mierki, Waszeta, Szwaderki, Kurki i inne. Z miasta zaledwie 14 km do historycznych pól bitwy pod Grunwaldem i do znanych szlaków kanałowych w Ostródzie ( 30 km drogą nr 7), a na Górę Dylewska przez Mielno, Stębark , Frygnowo ( 25 km), gdzie można uprawiać sporty narciarskie.

Miasto otaczają malownicze lasy Nadleśnictwa Olsztynek.

ORNETA, miasto i gmina położone na terenie powiatu lidzbarskiego, na Równinie Orneckiej, nad rzeką Drwęcą Warmińska, prawym dopływem rzeki Pasłęki. Rzeka Pasłęka na całej swojej długości jest rezerwatem przyrody, gdzie pod szczególną ochroną są bobry.

Miasto jest administracyjnym ośrodkiem gminy i zapleczem handlowo – usługowym dla rolnictwa.

Pierwsza wzmianka o Ornecie pochodzi z 1308 roku. Natomiast prawa miejskie Orneta otrzymała w1313 roku od biskupów warmińskich. Miasto było własnością biskupstwa. W 1440 roku miasto przystąpiło do związku pruskiego i od zawarcia pokoju toruńskiego w 1466 roku wchodziło w skład państwa polskiego do czasu pierwszego rozbioru Polski (1772 r.). W latach 1520 – 1525 miasto zajęli Krzyżacy. Natomiast w 1527 roku do Ornety wkroczyły wojska szwedzkie. W latach 1655 – 1657 miasto było w rękach elektora Fryderyka Wilhelma. Od 1772 rok do 1945 roku miasto i rejon były pod władzą Prus Wschodnich. W 1848 roku powstało stowarzyszenie Praw Warmii. W latach 1341 –1350 Orneta była stolicą biskupów Warmii. W latach 1709 – 1711 ludność miasta zdziesiątkowała epidemia dżumy. Ludność stopniowo ubożała także w wyniku licznych wojen( szwedzkie, francuskie, pruskie i rosyjskie). W XVI wieku biskup Marcin Kromer wybudował w mieście polską kaplice, którą władze pruskie zlikwidowały po trzecim rozbiorze Polski.

Orneta w okresie II wojny światowej została zniszczona w ponad 40% i stopniowo dźwigała się z ruin.

Obiekty zabytkowe miasta: kościół parafialny św. Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty ( gotycki o nietypowym na Warmii układzie bazylikowym, zbudowany w II połowie XIV wieku), kaplica Trzech Króli ( pochodzi z około 1470 roku), gotycki ratusz ( XIV wiek), klasztor zgromadzenia sióstr św. Katarzyny ( koniec XVI wieku, póżniej przebudowywany), fragmenty murów obronnych (XIV w.), w rynku kilka kamieniczek pochodzących z okresu od XVII –XX wieku.

Z Ornety pochodzi słynny budowniczy organów w kościele w Oliwie, Jan Wulff (1735 –1807). Biskupowi Janowi Dantyszkowi w sierpniu 1538 roku asystował Mikołaj Kopernik, wówczas był on przedstawiciele kapituły warmińskiej. W tym czasie biskup odbierał przysięgę od poddanych komornictwa biskupiego.

ORZYSZ, miasto i gmina leżą na terenie powiatu piskiego, nad rzeką Orzysz, na pograniczu Pojezierza Ełckiego i Krainy Wielkich Jezior Mazurskich. Miasto jest położone pomiędzy jeziorami: Orzysz, Sajno i Wierzbińskim. Jednak największym i najbardziej atrakcyjnym jest jezioro Orzysz. Jest to jezioro morenowe, które leży na wysokości 120 n. p. m. i ma powierzchnię 1085 ha, a jego długość dochodzi do 11,7 km, natomiast szerokość głównego basenu osiąga 3,3 km. Maksymalna głębokość jeziora wynosi 36 m. Jezioro to cieszy się dużą atrakcją wśród turystów.

Orzysz jest typowym ośrodkiem spełniającym funkcje usługowe dla rolniczego zaplecza, ale w okresie sezonu letniego stanowi dużą atrakcję turystyczna, na co wpływają cudowne okolice wokół miasta. Przez miasto prowadzi główny trakt drogowy na wschód do granicy z Litwą i Białorusią, a także do Obwodu Kaliningradzkiego z Rosją od strony Polski wschodniej.

Nazwa miasta pochodzi od słowa staropruskiego „orys”, co oznacza powietrze. Początek miastu dała osada powstała w XIV wieku na skrzyżowaniu szlaków komunikacyjnych ze wschodu na zachód i z południa na północ. Orzysz otrzymał prawa miejskie od króla pruskiego Fryderyka Wilhelma w 1725 roku. Na rozwój miasta miał wpływ ulokowany tu garnizon wojskowy. W późniejszych latach rozbudowano tu poligon wojskowy i tak pozostało miasto w zasięgu wojska do dnia dzisiejszego. Na poligonie współcześnie ćwiczą wojska NATO, w tym z Niemiec, Wielkiej Brytanii i inne.

W okresie II wojny światowej miasto zostało zniszczone w 30% i przez wiele lat dźwigało się z ruin. Zbudowano tu hotel, a w centrum miasta odsłonięto obelisk poświęcony Michałowi Kajce (1858 – 1940). Michał Kajka zmarł w domu syna w Orzyszu. Był to cieśla z zawodu, poeta ludowy, którego lud mazurski kochał za jego twórczość ludową i gawędy. Pochowano go natomiast w jego wsi w Orgódku ( 12 km od Orzysza na trasie do Ełku).

Współczesny Orzysz to miasto usługowo – turystyczne, które dzięki napływowi turystów z roku na rok pięknieje. Ogromny wpływ na to mają Wielkie Jeziora Mazurskie, które stanowią swego rodzaju magnez dla tysięcy turystów z kraju i Europy.

Obiekty zabytkowe: kościół Matki Boskiej Szkaplerznej ( XV – XVIII w. wielokrotnie restaurowany), kościół filialny Najświętszego Serca Pana Jezusa ( przełom XIX – XX w.), kilkanaście zabytkowych kamieniczek z XIX wieku, cmentarz żołnierzy rosyjskich i niemieckich z czasów I wojny światowej.

PASŁĘK, miasto i gmina w powiecie elbląskim, do 1975 roku Pasłęk był miastem powiatowym. Tereny gminy są położone na Pojezierzu Iławskim, nad rzeką Wąską, która ma ujście do jeziora Druźno, czyli już na terenie depresji elbląskiej. Miasto jest typowym ośrodkiem usługowym dla rolniczego zaplecza. Rozwinął się tu drobny przemysł metalowy, spożywczy. Obok miasta przebiega główna droga tranzytowa północ – południe ( nr 7).

Osada miejska rozwinęła się na podzamczu w XIII wieku – lokacja w 1297 roku. Osada pruska nazywała się „Pazuluk”. Zakon Krzyżacki osiedlił tu Holendrów i to dzięki nim rozwinęła się gospodarka rolno – hodowlana. W czasie wojny 1410 Polski z zakonem krzyżackim miasto zajęły wojska króla Władysława Jagiełły. Natomiast w okresie wojny trzynastoletniej (1454-1466) miasto poddało się wojskom króla Kazimierza Jagiellończyka. W 1463 roku przejściowo miasto zostało zajęte przez Krzyżaków. Na podstawie podpisanego w 1466 roku pokoju toruńskiego miasto oddano Krzyżakom w miejsce przekazanego Polsce Sztumu. W latach 1519 – 1521 miasto powtórnie zajęły wojska polskie i do 1525 rou ( do sekularyzacji Prus) miasto było we władaniu polskim. W XVI i XVII wieku wybuchały w mieście liczne epidemie oraz pożary. W 1627 roku miasto zajęli Szwedzi. W 1635 roku w Pasłęku, w kościele św. Bartłomieja został podpisany pokój między Polską i Szwecją. W okresie trwania wojny siedmioletniej, w 1758 roku na terenie miasta kwaterowały wojska rosyjskie. W 1807 roku w Pasłęku i jego okolicach kwaterowała armia napoleońska.

W okresie trwania II wojny światowej Pasłęk został zniszczony w 60%, a mimo tego na terenie miasta zachowały się w dość dobrym stanie mury obronne i kilka innych fortyfikacji.

Obiekty zabytkowe miasta: zamek ( zbudowany przez Krzyżaków w XIV wieku, przebudowywany w XV i XVIII wieku, gotycki kościół parafialny św. Bartłomieja (w XIV i XVI w. rozbudowany), drewniany kościół ewangelicki, szpitalny, późnogotycki sprzed 1592 roku, mury miejskie – obronne – XIII-XIV w., baszty i bramy, Brama Kamienne pochodzi z około 1330 roku, ratusz gotycki z XIV – XV w., który przebudowano w połowie XVI wieku, spalony i odbudowany po II wojnie światowej – 1960 r. W mieście zachowały się liczne kamieniczki z XVIII i XIX wieku.

Miasto ma związki z zabytkowym kanałem Ostródzko – Elbląskim, gdyż jest od wielu lat organizatorem zawodów pływania na dętkach samochodowych po kanale. Impreza ta zdobyła dużą popularność w kraju.

PASYM, miasto i gmin a położone na terenie powiatu Szczytno, w południowo – wschodniej części Pojezierza Olsztyńskiego, nad jeziorem Kalwa. Jezioro jest polożone na północny – zachód od miasta, na wysokości 137 m. n. p. Powierzchnia jeziora wynosi 569 ha, długość dochodzi do 6 km, zaś szerokość do 1,5 km i maksymalna głębokość do 32 m. Na wodach jeziora jest położonych kilka wysp, w tym większa wyspa zwana Szpitalną. Brzegi jeziora są dostępne dla ruchu turystycznego. Od strony wschodniej łączy się z jeziorem Lelejskim i z niego odpływa rzeka Kalwa w kierunku południowego – zachodu do odległego o 4 km jeziora Dłużek (29 ha) i dalej do jeziora Serwent oraz kolejno do jeziora Eupotek (10 ha) i jeziora Kalwa (5 ha).

Miasto Pasym jest ośrodkiem usługowym dla rolniczego zaplecza. Na terenie poza drobnym przemysłem spożywczym i materiałów budowlanych rozwinęła się turystyka, w tym głównie wodna. Pasym założyli Krzyżacy w 1386 roku. W XIV wieku miasto otaczały mury obronne. Poczynając od 1454 roku miasto należało do Związku Pruskiego. Po zawarciu pokoju toruńskiego w 1466 roku miasto pozostało w państwie krzyżackim. Do XVI wieku w Pasymiu odbywały się słynne jarmarki. W 1656 roku Pasym zdobyli Tatarzy i go spalili. W latach 1709 – 1710 mieszkańców miasta zdziesiątkowała zaraza. W okresie wojen szwedzkich, rosyjskich, pruskich i francuskich było plądrowane.

Miasto przez wieki słynęło z produkcji kafli mazurskich do budowy pieców kaflowych. W okresie II wojny światowej zniszczone w 35% - utraciło prawa miejskie, a odzyskało je dopiero w 1997 roku.

Obiekty zabytkowe: fragmenty murów obronnych ( gotyckie z XIV w.), kościół gotycki ( ewangelicki) pochodzi z końca XV w., kościół parafialny Najświętszego Serca Pana Jezusa, neogotycki, z lat 1873 – 1876 – zbudowany na miejscu dawnego zamku; ratusz neogotycki z lat 1854 – 1855, który zbudowano na fundamentach z polowy XVI w., kilkanaście domów pochodzących z XIX i początków XX wieku.

Najliczniejsza grupa ośrodków wypoczynkowych została zlokalizowana nad jeziorem Kalwa. Na wyspie jeziora Kalwa archeolodzy odkryli grodzisko staropruskie pochodzące z przełomu VI – VII w. n. e.

PIENIĘŻNO, miasto i gmina położone na terenie powiatu braniewskiego, w południowo – wschodniej części Wzniesień Górowskich, nad rzeką Wałszą dopływem rzeki Pasłęki. Wałsza jest prawym dopływem rzeki Pasłęki i płynie na Nizinie Staropruskiej oraz Pobrzeżu gdańskim. Długość rzeki wynosi 63,4 km, powierzchnia dorzecza wynosi 406,4 km kwadratowe. Do najbardziej atrakcyjnych odcinków rzeki należy część w biegu środkowym około 6 km, poniżej Pieniężna. Miasto jest położone 28 km na południowy – wschód od Braniewa. Pieniężno jest ośrodkiem usługowym dla rolniczego zaplecza miasta. Rozwinął się tu drobny przemysł spożywczy oraz przetwórstwo pasz.

Pieniężno uzyskało prawa miejskie w 1295 roku. Po zawarciu przez Polskę z Zakonem Krzyżackim pokoju toruńskiego (1466 r.) miasto i okolica należały do Polski aż do pierwszego rozbioru (1772 r.). Pozostały okres tj. od 1772 – 1945 roku miasto i okolica była pod panowaniem Prus Wschodnich. W przeszłości historycznej miasto nawiedzały różne kataklizmy i wojny. Maszerowały przez Pieniężno wojska szwedzkie, francuskie, pruskie, rosyjskie i polskie.

W Pieniężnie w 1945 roku tuczyły się ciężkie walki i miasto zostało zniszczone w 95% i dlatego utraciło prawa miejskie, które odzyskało w 1959 roku.

Obiekty zabytkowe: ruiny zamku kapituły warmińskiej z XIV –XV w., kościół parafialny, neogotycki, z lat 1894 – 1895 ( z dawnego kościoła gotyckiego zachowała się jedynie dolna kondygnacja wieży z XIV wieku), fragmenty fortyfikacji miejskich z XIV w. oraz dawna baszta, które współcześnie jest plebanią ( pochodzi z XIV w i przebudowana w XIX w.), kościół, dawniej szpitalny, pochodzi z pierwszej połowy XVII w.

W zamku kapituły warmińskiej okresowo rezydował Mikołaj Kopernik ( 1517 i 1519r.). Współczesna nazwa miasta wywodzi się od Seweryna Pieniężnego, długoletniego redaktora i wydawcy „Gazety Olsztyńskiej”.

Z miastem związany jest od lat Zakon Werbistów, gdzie od lat działa seminarium niższe zakonne dla misjonarzy. Werbiści działają niemal na całym świecie, na terenie kontynentu Afrykańskiego, Amerykańskiego, Azjatyckiego. Dzięki ich zbiorom wieloletnim uruchomiono z eksponatów przywożonych ze świata Muzeum. Klasztor z muzeum jest położony 2 km od miasta.

PISZ, miasto powiatowe polożone na obszarze Puszczy Piskiej, w północno – wschodniej części Równiny Mazurskiej, nad rzeką Pisą, która, wypływa z jeziora Roś, na dawnym terytorium Pruskich Galindów. Rzeka Pisa jest prawym dopływem rzeki Narwi. Jezioro Roś, z którego wypływa rzeka Pisa ma powierzchnię 1888 ha, długość 11,4 km, szerokość dochodzi do 2,1 km oraz maksymalna głębokość nie przekracza 32 metrów. Jezioro składa się z czterech odnóg i jego linia brzegowa jest silnie rozwinięta. Jezioro Roś łączy się przez Kanał Jagieliński z jeziorem Śniardwy. Natomiast rzeka Pisa wy[pływająca z jeziora jest dobrym szlakiem kajakowym. Całkowita długość rzeki8 wynosi 142,2 km, a jej dorzecze ma powierzchnię 4499,8 km kwadratowego. Powyżej miasta rzeka płynie w kierunku południowym licznymi zakolami i przepływa przez wschodnią część Puszczy Piskiej.

Pisz jest nie tylko ośrodkiem administracyjnym powiatu, ale stanowi zaplecze dla terenów rolniczych i jest ośrodkiem ruchu turystycznego. W mieście rozwinął się przemysł drzewny, materiałów budowlanych, spożywczy. Poza stacją PKP i PKS w mieście jest przystań Żeglugi Mazurskiej.

W latach 1344 – 1345 krzyżacy zbudowali w osadzie zamek, który w latach 1361 i 1366 najazdy z Litwy spaliły, ale po 10 latach krzyżacy zamek odbudowali. Osada powstała na podzamczu otrzymała prawa miejskie w 1645 roku, ale wcześniej nadano osadzie przywilej lokacyjny ( 1367 r.). Pisz i okolice w XVI wieku były zamieszkiwane niemal wyłącznie przez ludność polska. Pierwszym burmistrzem miasta został Polak Fryderyk Adam Czerniewski. Na przełomie lat 1656/57 załoga zamku odparła najazd Tatarów. W 1682 roku zamek został powtórnie spalony, ale w 1684 roku odbudowano go. W 1697 roku zamek gruntownie odnowiono na potrzeby królów Polski i Prus, gdyż król pruski Ferdynand III zaprosił króla polskiego Augusta II na wielkie polowanie do Puszczy Piskiej.

W okresie 1709 – 1711, gdyż zapanowała w Prusach epidemia dżumy wówczas z ponad 1000 mieszkańców pozostało jedynie 14 osób. Miasto poniosło także znaczne straty w wyniku przemarszu wojsk szwedzkich, rosyjskich, napoleońskich.

Ożywienie gospodarcze w Piszu, podobnie jak w całych Prusach, nastąpiło dopiero w drugiej połowie XIX wieku. Ogromne znaczenie miała budowa sieci kanałów, które połączyły Wielkie Jeziora Mazurskie w jeden system wodny ora budowa sieci linii kolejowych i dróg bitych. Wówczas nastąpił rozwój przemysłu drzewnego i powstały początki turystyki na kanałach i jeziorach.

W okresie trwania II wojny światowej Niemcy zorganizowali na terenie Pisza podobóz dla jeńców angielskich i francuskich i zatrudniano ich przy pracach budowlanych.

W okresie działań wojennych II wojny światowej miasto zostało zniszczone w 75% i bardzo powoli dźwigało się z ruin.

Obiekty zabytkowe: fragmenty murów przyziemia zamku i piwnice z XIV wieku, kościół parafialny ( szachulcowo – murowany) św. Jana Chrzciciela z 1843 roku ( gruntownie odnowiony w 1933r., wieża kościoła pochodzi z 1739 roku). W Piszu zachowało się także kilkanaście domów zabytkowych z XIX i początków XX wieku.

Od wielu lat na trasach turystycznych kanałów i jezior kursują statki, które zawijają do portu w Piszu. W Piszu jest czynne Muzeum Ziemi Piskiej.

W Piszu urodził się Gustaw Marcin Gizewiusz (1610 – 1848), pastor, publicysta, etnograf, obrońca mowy polskiej ludu mazurskiego. Ponadto w mieście urodzili się: Jerzy Krzysztof Pisański (725 –1799), Wilhelm Tyszka (1680 – 1740). Tego ostatniego za działalność na rzecz ludu mazurskiego ogłoszono obłąkanym i dwukrotnie został uwięziony.

W Puszczy Piskiej leżą następujące jeziora: Brzozolasek, Jegodzin, Jegodzinek, Nidzkie, Pogubie, Wiartel i inne. Nad jeziorem Brzozolasek jest położona znana stanica wodna PTTK Jabłoń. Natomiast nad jeziorem Nidzkim w odległości 6 km od Rucianego – Nidy jest w puszczy położona leśniczówka Pranie, w której wielokrotnie przebywał poeta Konstanty Ildefons Gałczyński. Po jego śmierci powstało tu Muzeum im. K.I. Gałczyńskiego.

RESZEL, miasto i gmin a polożone na terenie powiatu kętrzyńskiego, na Pojezierzu Mrągowskim, nad rzeką Sajną, lewym dopływem rzeki Guber. Miasto jest węzłem drogowym na trasie do Kętrzyna przez Świętą Lipkę oraz do Lidzbarka Warmińskiego i Biskupca. Miasto stanowi ośrodek dla rolniczego zaplecza i ma rozwinięty przemysł maszynowy dla potrzeb leśnictwa i materiałów budowlanych.

W 1241 roku Krzyżacy zbudowali tu zamek obronny, który przeszedł w zarząd i posiadanie kapituły warmińskiej. Na podzamczu rozwinęła się osada, której kapituła nadała prawa miejskie w 1337 roku. Po zawarciu przez Polskę i Zakon Krzyżacki pokoju toruńskiego (1466 r.) miasto i okolica były pod zarządem polskim do pierwszego rozbioru w 1772 roku.

Po wybudowaniu w 1905 roku linii kolejowej życie w mieście się ożywiło i wówczas nastąpił znaczny rozwój rzemiosła i handlu.

Zniszczenia wojenne długo dawały o sobie znać przez pierwsze dziesięciolecia po II wojnie światowej. Jednak dzięki pomysłowości lokalnych władz wiele obiektów zabytkowych odbudowano i nadano im pierwotny charakter, co przyczyniło się do podniesienia rangi turystycznej miasta.

Obiekty zabytkowe: fortyfikacje miejskie z gotycka basztą z XIV wieku, odcinki gotyckich murów obronnych grodu z lat 1373 –1401 ( zabezpieczone w latach 1957 – 1959), zamek biskupów warmińskich (gotycki z lat 1350 – 1401, rozbudowany w XVI i XVII wieku), klasycystyczny ratusz zbudowany w 1815 roku ( z psełdobarokową wieżyczką z 1816 roku), kościół św. Apostołów Piotra i Pawła ( gotycki z 1360 – 1381). Obrazy znajdujące się w świątyni przypisywane są twórcy, Antoniemu Blankowi z Olsztyna. W mieście jest sporo innych obiektów sakralnych, które stanowią obiekty zabytkowe. W Reszlu jest Oddział Muzeum Warmii i Mazur, a w zamku znajduje się galeria pt. „Zamek”.

Ze wsi Borki koło Reszla pochodzi znakomity uczony polski Wincenty Pol. Dla upamiętnienia wielkiego polskiego geografa, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego na murach zamku została odsłonięta tablica pamiątkowa.

RYN, miasto i gmina leżą na terenie powiatu Giżycko, na przesmyku między jeziorem Ołów (61,4 ha pow.) i jeziorem Ryńskim ( 1230 ha pow.). Ryn jest położony w zachodniej części Krainy Wielkich Jezior Mazurskich. Z północnego krańca jeziora Ryńskiego płynie się na jezioro Tałty i dalej na jezioro Mikołajskie, a stąd można płynąć na jezioro Śniardwy i dalej do Rucianego – Nidy, na jezioro Nidzkie. Cały obszar wodny jest połączony licznymi kanałami na terenie od jeziora mamry po krańce południowe jeziora Nidzkiego. Ryn jest znany dla kajakarzy, którzy rozpoczynają tu spływy kajakowe, ale także żeglarze wielce upodobali sobie to miejsce.

Ryn spełnia także rolę poza turystyką w sezonie letnim w zakresie usług dla zaplecza rolniczego. W mieście rozwinął się drobny przemysł spożywczy i materiałów budowlanych.

Miasto w przeszłości historycznej było osadą targową i rzemieślniczą, która rozwinęła się na podzamczu od 1377 roku. W XIV i XV wieku w Rynie miał swoją siedzibę komtur krzyżacki. Po zawarciu przez Polskę z zakonem krzyżackim pokoju toruńskiego w 1466 roku miasto aż do 1525 roku było we władaniu Zakonu.

Ryn prawa miejskie uzyskał w 1773 roku w czasach zaboru pruskiego. W mieście i okolicach był dość silny polski zespól osiedleńczy, który nie poddawał się procesom germanizacji. Za czasów niemieckich w XX wieku w Rynie był duży ośrodek wypoczynkowo – uzdrowiskowy.

W okresie działań wojennych II wojny światowej miasto zostało zniszczone w ponad 30% i bardzo wolno odbudowywało się.

Obiekty zabytkowe: zamek pokrzyżacki zbudowany w drugiej połowie XIV wieku ( w 1853 roku został przebudowany na więzienie). W okresie trwania II wojny światowej Niemcy więzili w nim polskich robotników przymusowych. W lutym 1941 roku więziono 310 robotników. Kobiety zostały przewiezione do Fordonu koło Bydgoszczy. Wielu mężczyzn gestapo straciło w Reszlu. W 1942 roku Niemcy więzienie w obóz, do którego wprowadzili jeńców z Belgii, Czech, Francji i Norwegii.

W Rynie zachował się zabytkowy wiatrak holenderski, murowany z 1873 roku oraz wiatrak kożlak, drewniany pochodzący z XIX wieku. W mieście zachowało się około 30 kamieniczek z XIX i początków XX wieku.

W Rynie urodził się Tomasz Molitor (1616 1682), poeta, nauczyciel.

Z pozostałości lodowca skandynawskiego zachował się głaz narzutowy, grunokrystaliczny granit, o obwodzie 1,05 i wysokości 1,80 metra. Głaz podlega ochronie i jest położony na kierunku południowym od szosy Ryn – Krzyżany, około 40 metrów w głębi lasu.

RUCIANE – NIDA, miasto i gmina położona na terenie powiatu piskiego, na Równinie Mazurskiej, nad jeziorem Guzianka Wielka i jeziorem Nidzkim. Jeziora Guzianka Wielka i Guzianka mała leża na pograniczu Wielkich Jezior Mazurskich i Równiny Mazurskiej, na wysokości 118 m. n. p. m. Łączna powierzchnia obu jezior wynosi 114 ha, długość 3,5 km, szerokość od 100 – 700 metrów, a maksymalna głębokość – większego do 26 m. a mniejszego do 13 m. Brzegi jezior są zalesione Puszczą Piską. Jezioro Guzianka mała jest połączone śluzą z jeziorem Bełdany. Natomiast jezioro Guzianka Duża jest połączone z jeziorem Nidzkim. Jezioro Nidzkie leży na Równinie mazurskiej, na wysokości 118 m. n. p. m. Jest to typowe jezioro rynnowe i rozciąga się od Rucianego – Nidy do Wiartla na przestrzeni 23 km. Jego szerokość wynosi średnio 1 km i ma kształt klamry o prawie prostokątnych ramionach. Nad jeziorem są polożone dwie przeciwlegle zatoki: Zamordeja Wielka i Zamordeja Mała i to te zatoki rozwijają szerokość jeziora do 4 km. Jezioro Nidzkie ma powierzchnie 1831 ha i maksymalną głębokość 24 metry. Przez jezioro prowadzi słynny w kraju i Europie szlak KAJAKOWY RZEKĄ KRUTYNIĄ. W Puszczy Piskiej, na wysokim brzegu jeziora nidzkiego jest położona leśniczówka Pranie, w której wielokrotnie przebywał znany poeta, Konstanty Ildefons Gałczyński. To on w swojej twórczości utrwalił piękno lasów i jezior mazurskich. Dziś jest tu Muzeum K. I. Gałczyńskiego.

W XVIII wieku w miejscu dzisiejszego Rucianego istniała gajówka, a w XIX wieku leśniczówka i osada leśna, która była kolonia leśną majątku Guzianka. Zbudowano tu tartak, który przyczynił się do rozwoju osady, a następnie po wybudowaniu linii kolejowej i uruchomieniu Żeglugi Mazurskiej życie szybko nadało kształt Rucianemu. Już w okresie przed II wojna światową do okolicy ściągało w sezonie letnim ponad 12 tysięcy turystów.

Ruciane w 1958 roku uzyskało prawa osiedla miejskiego. Natomiast oddalona o dwa km od Rucianego Nida istniała już w XVI wieku, ale czas rozwoju dla Nidy nastąpił po 1950 roku. Wówczas bowiem wybudowana fabryka płyt pilśniowych i wiórowych pozwoliła na wybudowanie dla pracowników dużego osiedla mieszkaniowego. Decyzją Rady Ministrów z dnia 1 stycznia 1966 roku powołano do życia miasto Ruciane – Nida.

Dziś Ruciane – Nida jest nie tylko znana z fabryki płyt, ale jest znaczącym ośrodkiem turystycznym w południowym regionie szlaku Wielkich Jezior Mazurskich. Na terenie Rucianego – Nidy powstało wiele ośrodków wypoczynkowych, sa przystanie żeglarskie i kajakowe.

SZCZYTNO, miasto powiatowe, które posiada bardzo bogata przeszłość historyczną. Miasto jest polożone w południowej części Pojezierza Olsztyńskiego, nad dwoma jeziorami: Domowym Małym ( leży w mieście, pow. 10, 6 ha), Domowym Dużym, które jest nazywane też Długim, powierzchni 62,1 ha. Na południu od Szczytna wypływa rzeka Omulew, która jest dopływem rzeki Narwi.

W połowie XIV wieku zakon Krzyżacki zbudował na tym terenie drewnianą strażnicę. W okresie najazdów księcia litewskiego strażnicę spalono. Następnie krzyżacy zbudowali na tym terenie zamek z kamienia i cegły. Po sekularyzacji Prus ( 1525 r.) zamek stracił znaczenie twierdzy granicznej. Był on jedynie wykorzystywany w czasie organizowanych polowań przez książęta Prus.. Tutejsze tereny obfitowały w liczna zwierzynę łowną.

W 1360 roku na brzegach jeziora powstała osada, którą założyli przybysze z Mazowsza i Kurpiów – lud bartniczy. W drugiej połowie XV wieku na podzamczu rozwinęło się drugie osiedle i to one dało początek przyszłemu miastu.

W 1410 roku zamek został zdobyty przez rycerstwo Władysława Jagiełły. Kolejny cykl osiedleńczy w Szczytnie miał miejsce w XV i XVI wieku. W tym okresie napłynęła spora ilość osadników z Mazowsza. Po zawarciu przez Polskę z Zakonem krzyżackim pokoju toruńskiego w 1466 roku miasto zostało włączone do Prus Książęcych. Od 1701 roku było pod panowanie królestwa Prus.

Prawa miejskie Szczytno uzyskało w 1616 roku.

W XIX i na początku XX wieku ludność polska Szczytna należała do najbardziej aktywnych w szerzeniu słowa polskiego na Mazurach, po Ełku na wschodzie i Ostródzie na zachodzie. Jeszcze w 1910 roku na terenie powiatu szczytnowskiego zamieszkiwało 71,7% ludności pochodzenia polskiego i wówczas był to najaktywniejszy ośrodek polskości na Mazurach. Tu ukazywała się gazeta „Mazur” w języku polskim, którą redagował i wydawał Jarosik ( 1906 – 1920 i 1928 – 1930). W Szczytnie wychodził też „Mazurski Przyjaciel Ludu” (1923 – 1928). Natomiast „Gazeta Ludowa” ukazywała się od 1896 roku do 1902. W roku 1898 w mieście powstała Mazurska Partia Ludowa. W okresie plebiscytowym (1920 rok ) bojówki brunatnych koszul pobiły Bogumiła Linkę ( działacza mazurskiego), który z odniesionych obrażeń zmarł w szpitalu w Olsztynie. Także smutny los spotkał młodego nauczyciela Jerzego Lanca, który zorganizował w powiecie na terenie wsi polską szkołę, ale brunatne bojówki robiły wszystko, by do otwarcia szkoły nie doszło. Nauczyciel zatruł się czadem z pieca kaflowego, gdyż jacyś złoczyńcy zatkali komin na dachu domu, w którym mieszkał i tak zginął śmiercią tragiczną. Podobnych przypadków szykan wobec nauczycieli polskich ze strony germanizatora pruskiego było wiele w tym i na terenie innych powiatów.

TOLKMICKO, miasto i gmina położone w bezpośrednim sąsiedztwie Zalewu Wiślanego, miasto rybaków i turystów. W Tolkmicku jest fabryka przetwórstwa rybnego. Osada powstała w 1299 roku, a potwierdzenie uzyskania praw miejskich otrzymała w 1351 roku. Miasto było otoczone murami obronnymi, które wzmacniały baszty. W 1440 roku Tolkmicko przystąpiło do Związku Pruskiego. W dniu 4 lutego 1454 roku wybuchło powstanie przeciwko Zakonowi krzyżackiemu i mieszkańcy Tolkmicka w cztery dni od wybuchu powstania spalili zamek. Krzyżacy w dniu 22 czerwca 1454 roku wtargnęli do miasta, ograbili, spalili i 150 mieszczan uprowadzili. W dniu 11 czerwca 1454 roku pierwszy gubernator Prus Królewskich, powołany na to stanowisko w dniu 9 marca 1454 roku przez króla Kazimierza Jagiellończyka, Jan Bażyński przyjął delegację mieszczan w Elblągu, gdzie miał pierwszą swoją rezydencję. Wojna z zakonem Krzyżackim trwała 13 lat. Pokój toruński zawarto w 1466 roku. Tolkmicko po zawarciu pokoju znalazło się w rękach polskich i ród Bażyńskich władał nim przez 50 lat. W 1508 roku król Zygmunt Stary przekazał miasto pod zarząd biskupów warmińskich. W 1521 roku miasto zostało przejściowo zajęte przez wojska krzyżackie. W 1559 roku król odebrał miasto biskupom warmińskim i przekazał je w dzierżawę rodowi Działyńskich. Ród ten przez 150 lat administrował miastem ( z przerwami). Wojny szwedzki i inne dziesiątkowały mieszkańców miasta. W 1772 roku po pierwszym rozbiorze Polski miasto przeszło pod zarząd Prus i od tego okresu czasu stale traciło na znaczeniu handlowym.

W czasie działań wojennych w II wojnie światowej Tolkmicko zostało zniszczone w50% i przez lata dźwigało się z ruin.

Obiekty zabytkowe: kościół parafialny św. Jakuba Apostoła (XIV w.), kaplica przydrożna w drodze do Kadyn (koniec XVII w.), kaplica cmentarna ( ( z połowy XVIII w.) oraz kilkanaście domów z XIX i początków XX wieku.

Około dwóch km od Tolkmicka na południe znajdują się umocnienia ziemne, które nazywane są: „Wałami Tolkmickimi”.

Z Elbląga do Braniewa przez Tolkmicko i Frombork prowadzi brzegiem Zalewu Wiślanego linia kolejowa. W Tolkmicku jest przystań Żeglugi Gdańskiej, skąd kursują statki na linii Tolkmicko – Krynica Morska. Nad zalewem w Tolkmicku jest położony port rybacki.

WĘGORZEWO, od 1 stycznia 2002 roku powtórnie miasto jest siedziba powiatu (do 1975 roku powiat). Miasto jest polożone w północnej części Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, w pobliżu jeziora mamry, nad rzeką Węgorapą. Jezioro mamry jest polożone o 1,5 km od miasta i stanowi początek wielkiego szlaku mazurskiego przez największe jeziora Polski. Powierzchnia jeziora wynosi 2559 ha, długość dochodzi do 7,6 km, szerokość do 5,2 km oraz maksymalna głębokość dochodzi do 43,8 metra. Jezioro stwarza wielkie możliwości dla żeglarzy i jest głównym obszarem turystycznym na północy Mazur.

Rzeka Węgorapa nazywana również Angrapą, stanowi lewy dopływ rzeki Pregoły, płynie w Polsce i na terytorium Rosji ( Obwód Kaliningradzki). Całkowita długość Węgorapy wynosi 140 km, a na terenie Polski 44 km, zaś powierzchnia dorzecza wynosi 3535 km kwadratowych, a na terenie Polski 1512 km kwadratowych. Źródła rzeki leżą na wysokości 116 m. n. p. m. i wypływa ona z północnego krańca jeziora mamry, powyżej miasta. Przed Miastem jest skrót, który powstał w wyniku wybudowanego kanału o długości 1 km. Węgorapa przez jeziora mazurskie jest połączona z rzeka Pisa, a ta jest dopływem rzeki Narwi, która wpada do Wisły, czyli cały ten obszar od granicy pólnocnej Polski z Rosja można pokonać kajakiem do Wisły i dalej.

Węgorzewo stanowi węzeł dróg bitych w kierunku wschodnim, w mieście jest położona przystań Żeglugi Mazurskiej, a także przystań rybacka. Miasto stanowi ważny ośrodek sportów wodnych i jest znanym w kraju i Europie obszarem dla ruchu turystycznego.

Rys historyczny miasta: W 1335 roku Zakon krzyżacki wybudował zamek Węgoborg. Na podzamczu powstała stopniowo osada, która w 1341 roku coraz szybciej się rozwijała i w 1571 roku uzyskała prawa miejskie od księcia prus książęcych. Miasto od 1821 roku do 1975 roku było siedziba władz powiatowych. Przez długie wieki w mieście i jego okolicach mieszkała wyłącznie ludność pochodzenia polskiego, która te tereny zasiedlała. W XVI wieku była w mieście gmina katolicka i kościół polski. Poczynając od XVII wieku Niemcy hamowali napływ osadników z Polski. Mimo działań germanizacyjnych zwłaszcza w okresie rządów kanclerza Bismarcka nadal dominowała na tych terenach ludność polska do początków XX wieku. W ostatniej dekadzie XIX wieku i na początku XX wieku po wybudowaniu linii kolejowej życie w mieście szybciej się rozwijało. W okresie działań wojennych II wojny światowej miasto zostało zniszczone w 80%. Przez wiele lat trwała jego odbudowa.

W dawnych wiekach miasto było otoczone murami obronnymi i do Węgorzewa prowadziły trzy bramy: Królewiecka, Polska oraz Litewska. W centrum miasta znajdował się prostokątny rynek i po środku rynku był usytuowany ratusz miejski ( dwupiętrowy, zbudowany w 1588 roku). W latach 1656 – 1657 Tatarzy splądrowali cale miasto. Miasto nawiedzały również epidemie m. in. dżumy (1709 – 1711). W czasie tej epidemii zmarło 1111 osób, natomiast w 1855 roku około 300 osób zabrała epidemia cholery.

Obiekty zabytkowe: zamek z końca XIV wieku ( przebudowany w XVIII wieku w stylu barokowym), spalony w 1945 roku i odbudowany w latach osiemdziesiątych XX wieku; kościół późnogotycki ( z lat 1605 – 1611 – fundacja Fryderyka zu Dohna i Andrzeja von Kreutzen), dzwon wielki pochodzi z 1638 roku, organy z 1644 roku; zachował się tez kościół rektoralny z początków XX wieku, a także liczne domy i kamieniczki z XIX i początków XX wieku.

O szeregu lat Węgorzewo słynie z organizowanych każdego roku „Jarmarków Folkloru”.

ZALEWO, miasto i gmina położone na terenie powiatu iławskiego, w środkowej części Pojezierza Iławskiego, w obrębie Parku Krajobrazowego Pojezierza Iławskiego. Miasto jest położone na północnym – wschodzie jeziora Ewingi. Jezioro to jest połączone kanałem z jeziorem Jeziorak najdłuższym jeziorem w Polsce ( 27,5 km), które przez Kanał Ostródzko – Elbląski ma połączenie z Zalewem Wiślanym. Jezioro Ewingi leży na wysokości 100m. n. p. m. i jego powierzchnia wynosi 490 ha, długość dochodzi do 2,8 km ( bez odnogi), szerokość do 2, 4 km oraz maksymalna głębokość do 3 m. Brzegi jeziora są niskie i zarośnięte szuwarami. Od strony południowej jezioro łączy się kanałem długości 2 km z jeziorem Jeziorak. Dzięki temu z jeziora Ewingi można żeglować po całym obszarze jezior i kanałów Mazur Zachodnich.

Rys historyczny miasta: Zalewo powstało na przełomie wieków XIII/XIV i już w 1305 roku uzyskało prawa miejskie. W 1408 roku miasto zostało otoczone murami obronnymi, na których znajdowały się liczne baszty oraz dwie bramy wjazdowe. Miasto w dawnych wiekach kilkakrotnie niszczyły pożary i klęski żywiołowe, w tym epidemia dżumy, która zabrała ogromne żniwo pozostawiając wśród żywych jedynie siedem rodzin (1710 r.) Poczynając od 1554 roku w mieście był kościół polski, gdzie do 1770 roku były odprawiane wyłącznie nabożeństwa w języku polskim. W Zalewie przez pewien okres czasu rektorem szkoły średniej był Krzysztof Celestyn Mrongowiusz, znany kaznodzieja, wykładowca języka polskiego w Gimnazjum Akademickim w Gdańsku, autor listu do króla prus w sprawie nauczania języka polskiego w szkołach.

Zalewo w okresie działań wojennych, w czasie II wojny światowej zostało zniszczone w 75% i bardzo wolno dźwigało się z ruin. To spowodowało, że dopiero z dniem 1 stycznia 1988 roku miasto odzyskało prawa miejskie.

Obiekty zabytkowe: kościół parafialny z lat 1320 1331 ( gotycki), przebudowany w 1879 r., wieża kościelna pochodzi z 1407 roku; fragmenty murów obronnych miasta oraz baszta z XIV w; trzy domy zabytkowe pochodzące z XIX wieku

PARKI KRAJOBRAZPWE W DORZECZU DRWĘCY

Pierwsze parki krajobrazowe w Polsce utworzono na początku lat siedemdziesiątych XX wieku. Natomiast parki krajobrazowe powstałe w dorzeczu rzeki Drwęcy i jej dopływów należą do grupy skupionej w zachodniej części Mazur. Do parków tych należą: Brodnicki Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego ( utworzony w 1993r.), Park krajobrazowy Wzgórz Dylewskich ( utworzony w 1994r.), Welski Park Krajobrazowy i Gorzowsko- Lidzbarski Park krajobrazowy.

Parki te są szczególną atrakcją przyrodniczą w dorzeczu rzeki Drwęcy, prawego dopływu rzeki Wisły. Rzeka Drwęca cieszy się od lat szczególną troską ze strony mieszkańców dorzecza, bowiem z inicjatywy czterech miast w 1984 roku rozpoczęto obchody „Dni Rzeki Drwęcy” – Golubia Dobrzynia ( inicjatora obchodów), Brodnicy, Nowego Miasta Lubawskiego i Ostródy. Miasta te są położone bezpośrednio nad rzeką i społecznościom tych miast najbardziej zależało na czystości wód rzeki i całego dorzecza, tym bardziej, że są to tereny o szczególnych walorach krajobrazowych i turystycznych.

Rodzi się pytanie, co wobec tego w okresie tych lat zostało dokonane, by rzeka była czysta, by dorzecze zachwycało malowniczymi krajobrazami?

Wymienione cztery miasta zbudowały nie tylko nowoczesne oczyszczalnie ścieków komunalnych, uporządkowały problemy zbiórki odpadów stałych, ale też sąsiednie miasta położone na dopływach Drwęcy, jak np. Iława nad Iławką wybudowały też nowoczesne oczyszczalnie ścieków komunalnych. Podobnie rzecz się ma w odniesieniu do wielu samorządów gminnych. Czyli warto było organizować społeczności lokalne dla ochrony rzeki i jej dorzecza. „Dni Drwęcy” zawsze są obchodzone w czerwcu każdego roku a finał ich odbędzie się kolejno w czterech miasta położonych bezpośrednio nad rzeką Drwęcą. Każdorazowo gospodarzem finału raz na cztery lata jest jeden z czterech powiatów (Ostróda, Nowe Miasto Lubawskie, Brodnica i Golub – Dobrzyń). Tak, więc warto dbać o wody rzeki i jej dorzecze, tym bardziej, że wodę z rzeki piją mieszkańcy Torunia i Inowrocławia. Ale my mamy przybliżyć czytelnikom walory krajobrazowe parków.. Przedstawmy kolejno parki położone nad rzeką: Park Krajobrazowy Pojezierza Brodnickiego, czyli zaczynamy od naszych przyjaciół z województwa kujawsko – pomorskiego. Park ten, to zadziwiający rejon, w którym jak gejzer wybucha zieleń lasów i błękit wód licznych jezior. O jego malowniczości świadczą ciągnące się rynny jeziorne oraz wstęgi dopływów Drwęcy i samej rzeki, które tworzą tu oazę ciszy i spokoju. Na obszar parku najsympatyczniej dociera się rzeką Drwęcą, czyli kajakami z w/w miast i gmin ( 18 samorządów gminnych, siedem powiatów i dwa województwa). Rzeka i jej dopływy stanowią doskonale szlaki kajakowe. W czasie trwania „Dni Drwęcy” są organizowane tradycyjne spływy kajakowe. Rzeka Drwęca jest rezerwatem przyrody ( 1888,5 ha pow.), jest ostoja licznych gatunków ptactwa wodnego. Natomiast wody rzeki i jej dopływów obfitują w pstrąga potokowego, łososia, troci, certy i innych gatunków ryb słodkowodnych.

Północna część Pojezierza Brodnickiego położona na prawym brzegu rzeki, na północ od Brodnicy obfituje w liczne jeziora, nad którymi powstały ośrodki wypoczynkowe (Bachotek, Partęczyny i inne). Wody tych jezior są skupione w ciągach trzech rynien o kierunku prostopadłym do doliny rzeki Drwęcy. W północnej części parku występuje strefa moren czołowych ( pozostałości zlodowacenia bałtyckiego) oraz sandrów ( tereny piaszczyste). Na 88 km biegu rzeki od źródeł, wpływa do niej dopływ Brynica i od tego miejsca kajakarze płyną jednym z najbardziej uroczych odcinków rzeki, ta po prawej stronie przyjmuje przełomowy strumień z j. Bachotek i tu rzeka prezentuje się w całej okazałości krajobrazowej i to z pewnością zauroczy każdego turystę i wodniaka. Jednak trzon jezior brodnickich stanowi dopływ Skarlanka, poczynając od j. Partęczyny Wielkie, które jest największym i najgłębszym z jezior na terenie parku (pow. 3,4 km kwadratowego, maksymalna głębokość 31,6 m. i jest położone na wysokości 77 m. n. p. m.). Jest to typowe jezioro rynnowe z dwoma półwyspami, urozmaiconą linią brzegową oraz wyspą o pow. 0,6 ha, gdzie występuje największe w Polsce skupisko storczyka – obuwika pospolitego. Jest to jedyny tego typu rezerwat przyrody w Polsce. Cała wyspa jest porośnięta lasem łęgowym z olchą czarną, jesionem wyniosłym i wiązem pospolitym ( wiek od 90 – 100 lat).

Amatorów turystyki aktywnej zachęcam do poznania obszaru Brodnickiego Parku Krajobrazowego.

Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego

Utworzenie tego parku, jak i Parku Krajobrazowego Wzgórz Dylewskich pod wspólna dyrekcją mającą siedzibę w Jerzwałdzie koło Iławy miało na celu aktywizacje gmin leżących w jego granicach. Dotyczy to zarówno zadań z zakresu ochrony środowiska, rozwoju turystyki, jak również korzystanie z przywilejów wynikających z udostępnienia chronionych obszarów. Dzięki tak pojętym działaniom obszar parków zyskuje wielu przyjaciół, którzy powołują stowarzyszenia. Przykładem tego może być powołanie w 1999 r. Stowarzyszenie Miłośników Wzgórz Dylewskich.

Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego został powołany w 1993r. Jego powierzchnia wynosi 25 045 ha. Park jest otoczony otulina o powierzchni 18 038 ha. W Obszar parku wchodzą tereny gmin: Starego Dzierzgonia, Susza, Iławy, miasta i gminy Zalewo oraz miasta Iławy. Największą część parku pokrywają rozlegle lasy (15 184 ha), które ciągną się od Starego Dzierzgonia i Zalewa do Iławy. Na terenach parku i jego otuliny lezą 43 jeziora o łącznej powierzchni 6 003 ha, z czego aż 50% przypada na jezioro Jeziorak, najdłuższe jezioro w Polsce ( 27,5 km), na wodach którego jest położona największa wyspa śródlądowa w Polsce – Wielka Żuława ( 86 ha). Ponadto większe jeziora na terenie parku to: Płaskie, Ewingi, Rucewo, Wielkie, Gaudy.

Cały obszar parku, to charakterystyczny teren polodowcowy, zróżnicowany morenami czołowymi i innymi formami po zlodowaceniu bałtyckim. Lesistość parku osiąga 62%, a obszary wodne stanowią 27% powierzchni.

Pod względem roślinności park jest terenem bardzo urozmaiconym. Stwierdzono występowanie 790 gatunków roślin kwiatowych, w tym 32 gatunki podlegające całkowitej ochronie, a 13 gatunków roślin ochronie częściowej. Z roślinności 66 zespołów zależy od wysokiego poziomu wód gruntowych ( łęgi, grądy, olsy, bory bagienne, łozowiska, torfowiska i bagna). Na tym obszarze kończy się występowanie buczyny pomorskiej. Ponadto w parku występuje 27 gatunków roślin rzadkich (olsza szara, wierzba rokita, bażyna czarna, żurowina okrągłolistna).

Ze świata zwierzęcego na terenie parku występuje 187 gatunków kręgowców. Ponadto występuje tu 10 gatunków płazów, 4 gatunki chronionych gadów ( jaszczurka zwinka, padalec, zaskroniec, żmija zygzakowata) Ze 135 gatunków ptaków, aż 116 gatunków podlega ochronie. Także 32 gatunki ssaków podlegają ochronie. Do nich zaliczają się m.in.: wiewiórka, łasica, jeż, wydra. Natomiast z ptaków drapieżnych: bielik, orlik krzykliwy, rybołów, kania ruda, kania czarna, trzmielojad, myszołów, krogulec, jastrząb błotniak stawowy, kobuz..

Tereny parku są szczególną atrakcja turystyczną dla tysięcy przybywających do Iławy i okolic turystów z kraju i Europy.

Park Krajobrazowy Wzgórz Dylewskich

Park jest położony na terenach trzech gmin: Ostródy, Lubawy i Grunwaldu. Natomiast terenami lasów zarządza nadleśnictwo Olsztynek, które w rejonie Góry Dylewskiej utworzyło „Ścieżkę przyrodnicza”. Park ten ma sojusznika w postaci powołanego do życia w 1999 roku Stowarzyszenia Miłośników Wzgórz Dylewskich. Park został utworzony w 1994 roku, a jego powierzchnia wynosi 7782 ha. Natomiast otulina parku ma powierzchnię 14525 ha. Lasy na terenie parku i otuliny obejmują 4661 ha. Wody powierzchniowe na terenie parku są niewielkie, gdyż znaczne wyniesienie terenu ponad poziom morski ( Góra Dylewska leży na wysokości 312 m. n. p. m.) i dlatego zajmują jedynie 12,9 ha pow. w parku i 22,2 ha na terenie otuliny. Cały obszar parku oraz otuliny leży w dorzeczu rzeki Drwęcy.

Użytki rolne ( o niskich klasach bonifikacji gleb) zajmują 4226 ha, a na terenie otuliny parku 13201 ha.

Wzgórza Dylewskie stanowią najwyższe wyniesienie na terenie województwa warmińsko – mazurskiego, gdyż poza Górą Dylewską leżą tu: Góra Bukowa ( 287 m. n. p. m. ) i Góra Francuska ( 285m. n. p. m. ). Tu również leży najwyżej położone jezioro na Mazurach – Jezioro Francuskie (247 m. n. p. m. ). Jest to rezerwat przyrody.

W krajobrazie parku dominującą rolę pełnią drzewa liściaste ( grądy i buczyny) oraz bory. Urządzona przez nadleśnictwo „Ścieżka przyrodnicza” długości dwóch km jest doskonale oznakowana 18 tablicami informacyjnymi, z których każdy turysta dowie się o życiu lasu prawie wszystkiego.

Na terenie parku stwierdzono występowanie 749 gatunków roślin naczyniowych i 92 gatunki mszaków. W parku 36 gatunków podlega ścisłej ochronie. Do nich należą m.in.: cis pospolity, lilia złotogłów, pióropusznik strusi, rosiczka okrągłolistna, storczyk plamisty, podkolan biały.

Ze świata zwierząt występuje tu 143 gatunki kręgowców ( bez ryb i nietoperzy). Z tej liczby 100 gatunków jest objętych ochrona. Ochronie podlegają trzy gatunki płazów, dwa gadów ( jaszczurka zwinka i padalec zwyczajny), pięć gatunków ssaków ( jeż wschodni, kret, ryjówka aksamitna, ryjówka malutka, gronostaj, łasica). Natomiast największą grupę stanowią tu ptaki chronione.

Na obszarze parku leżą trzy rezerwaty przyrody: „Jezioro Francuskie” (Sauk), „Dylewo” i „Rzeka Drwęca” oraz 17 pomników przyrody. O tych atrakcjach turystycznych napiszemy w kolejnych materiałach.

Tereny parku są oblegane latem i zimą. Latem jest tu raj dla miłośników przyrody, a zimą dla narciarzy i wielbicieli krajobrazów przypominających do złudzenia Bieszczady.

MAZURSKI PARK KRAJOBRAZOWY

Wstęp o ochronie przyrody:

Dawno temu już król Bolesław Chrobry zabronił polowania na coraz rzadziej spotykane w borach tury i bobry. Do tej listy chronionych zwierząt król Zygmunt I dopisał żubry, sokoły i łabędzie. Natomiast król Władyslaw Jagiełło sprzeciwił się wycinaniu cisów i wywożeniu ich z terenów Polski. Magnaci traktowali te pomysły królów, jak swego rodzaju fanaberie. Jednak dalekowzroczność monarchów była wskazana, ale przez długie wieki nie zdawano sobie sprawy, że przyrodę trzeba chronić przed zakusami człowieka. Współcześni już nikt nie ma wątpliwości, że przyrodę i naturalne krajobrazy należy chronić przed zniszczeniem.

Aktualnie w Polsce mamy 23 parki narodowe, czyli tereny, gdzie można prowadzić jedynie prace naukowe, a turyści muszą poruszać się wyznaczonymi szlakami i przestrzegać obowiązujących w parkach narodowych reguł. Jak zamierzają władze kraju w najbliższych latach do tych parków narodowych dołączą trzy kolejne:

A/.Mazurski Park Narodowy ( wydzielony z terenów Mazurskiego Parku Krajobrazowego).

B/.Jurajski Park Narodowy ( obejmujący północną część Wyżyny Częstochowskiej na szlaku Orlich Gniazd w pobliżu Olsztyna).

C/. Turnicki Park narodowy ( powstanie na przedgórzu Bieszczadów, na południe od Birczy i wchłonie dwa utworzone już w 1991 roku rezerwaty: krajobrazowy Krępak ze słynną buczyną karpacką i rzadkimi gatunkami runa oraz leśny Reberce).

WIELKIE JEZIORA MAZURSKIE

Mazurski Park Narodowy ma objąć od 15-20 tysięcy ha w samym sercu mazur, w okolicy jeziora Śniardwy. Będzie to jeden z najbogatszych parków narodowych Europy, w którym znajduje się największe bogactwo ptactwa chronionego. Ten malowniczy krajobraz ukształtowany został przez kolejne fazy zlodowacenia bałtyckiego. Krajobraz ten jest jednym z najmłodszych i jego formowanie było zaledwie 10 tysięcy lat temu. Ogromne misy wytopiskowe lodu skandynawskiego zostały wypełnione wodą i stworzyły największe zbiorniki wody słodkiej w Polsce, w tym największe jezioro w kraju – Śniardwy. Tu spotykamy perkozy dwuczube, rdzawoszyjne i zauszniki oraz perkoziki. Domeną tych terenów sa łabędzie nieme, a także krzykliwe i czaple siwe, bociany czarne i rybołowy. Na te obszary przylatują kaczki morskie zwane edredonami. Te ptaki żyją wyłącznie na dalekiej północy, głównie w Islandii.

Co najważniejsze to, że sercem Mazurskiego parku narodowego ma być jezioro Łukajno, które już dziś jest największym skupiskiem lęgowym w Europie łabędzia niemego. Jezioro to jest rezerwatem przyrody już od 1937 roku. Cisza i doskonałe warunki bytowania na jezioro Łukajno przyciągają inne ptaki wodne i błotne.

Natomiast malownicze jezioro Oświn jest doskonałą przystanią dla ponad 5 tysięcy gęsi gęgaw, które każdej jesieni odlatują w cieplejsze rejony Europy. Na tych doskonałych terenach do żerowania znalazły sobie miejsce żurawie. Mazury stały się jedną z największych ostoi dla tych ptaków w Europie. Mnóstwo żurawi spotyka się koło Orzysza i w rejonie sąsiadujących jezior ze Śniardwami. Na tym obszarze zdarza się, że jednorazowo może zgromadzić się tu ponad 3 500 tych ptaków. Klucze tych ptaków można oglądać każdej wiosny i jesieni.

W jeziorze Beldany i na rzece Krutyni spotykane są żółwie błotne, które pochodzą z epoki przed zlodowaceniem. Chcąc ratować przed wyginięciem te i inne gatunki zwierząt i roślin Mazurski Park narodowy winien być powołany jak najszybciej, ale wiadomo, że ta decyzja zależy nie tylko od władz krajowych, ale też od samorządów lokalnych i tego oczekuje cale społeczeństwo regionu Północno – Wschodniego Polski. O potrzebie ochrony przyrody na tych unikalnych mazurskich terenach pisała poetka ludowa Maria Zientara- Malewska.

Znana poetka Warmii Mazur, Maria Zientara – Malewska tak m. in. zawarła w wierszu piękno tej ziemi, ziemi rodzinnej:

Ziemio Warmińsko – Mazurska

Ziemio pachnąca, jak chleb !

Zboża w słońcu kołysza

I szumi puszcza z pod Piszu

Płynie Łakrzańskich pól zew.

Braterskie dłonie splatamy My lud od Łańska i Pisy Z Krakowem, Łodzia, Wrocławiem Z brzegami Odry i Nysy.

Ziemio Barczewskich i Kajków Ziemio cos droższa nad krew Jezior wodami błękitna Wichrem przewiana od Szczytna Wrzosem płonąca jak step.

Braterskie dłonie splatamy My lud od ŚNIARDW i od PISY Z Lublinem, Gdańskiem, Opolem Z brzegami Odry i Nysy.”

Poetka oddaje piorem z serca płynące strofy wiersza potomnym, by pamiętali, że ziemia to święta, krwią wieki ją broczyły, ale najcudowniejsze walory przyrody przez wieki bogaciły i z pokolenia na pokolenie pieczołowicie chroniły. Lasy i jeziora cudem uratowane od zagłady przynoszą współczesnym radość i wytchnienie w letnie, jesienne, wiosenne, a także w zimowe dni i noce urokliwej mazurskiej krainy.

Na obszarze województwa warmińsko – mazurskiego wyznaczono cztery główne strefy chronionego środowiska przyrodniczego i krajobrazu. Pierwsza strefa obejmuje Krainę Wielkich Jezior Mazurskich. Druga strefa obejmuje jezioro Jeziorak oraz otaczające je lasy i dwa parki krajobrazowe utworzone w 1994 roku: Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego i Park Krajobrazowy Wzgórz Dylewskich. Trzecia strefa obejmuje niektóre jeziora i skupiska leśne na Pojezierzu Olsztyńskim. Czwarta strefa obejmuje jezioro Druźno i Wysoczyzny Elbląskiej. Ochrona tych stref zabrania lokalizacji zakładów przemysłowych, kopalnictwa surowców mineralnych, tworzenia aglomeracji miejskich oraz budownictwa rozproszonego. Plany ochrony tych obszarów stanowią integralną część całokształtu programu zabezpieczającego obszary ekologiczne, które są ściśle związane z ochrona przyrody i naturalnego krajobrazu, w tym ochroną ścisłą w rezerwatach przyrody.

Królem mazurów nazywano Karola Małłka. Naszą wędrówkę po Mazurskim Parku Krajobrazowym wypada rozpocząć od stojącego nad brzegiem jeziora mokrego dębu ochrzczonego imieniem Karola Małłka. Tu spędził swoje ostanie dni życia wielki orędownik i obrońca kultury ludu mazurskiego. Dąb Małłka ma ponad 300 lat i jest najstarszym przedstawicielem rezerwatu „Królewska Sosna”. Jest to wyjątkowe skupisko wysmukłych mazurskich sosen, które ma duże podobieństwo do „Sosny Taborskiej” z rezerwatu w Leśnictwie Tabórz koło Ostródy. Rezerwat „ Królewskiej Sosny” jest jednym z kilkunastu rezerwatów występujących w Mazurskim Parku Krajobrazowym. Park ten powołano do życia w 1977 roku w samym sercu Mazur , od Spychowa do Mikołajek ciągnie się jego terytorium i od Rucianego po Piecki. Siedziba Parku mieści się we wsi Krutyń. Tu możemy przesiąść się na kajak i odbyć wspaniałą wycieczkę po rzece Krutyni. Natomiast na jeziorze Krutyńskim możemy podziwiać słodkowodne gąbki i po przyłączeniu się do innych kajakarz popłynąć do Ukty. W Krutyni są aż trzy rezerwaty przyrody. Pierwszy w pobliżu mostu, Rezerwat Zakręt, gdzie występują stare drzewa, porastające rozlegle torfowiska i tu mamy doskonale miejsce do obserwacji różnorodnej roślinności. Z ptactwa na szczególną uwagę zasługują gągoły i orzeł bielik. Jednak największym królestwem ptactwa wodnego jest jezioro Łukajno w pobliżu Mikołajek, gdzie egzystuje ponad 170 gatunków ptaków, ale królują na jego wodach łabędzie nieme. Mazurski Park Krajobrazowy ma w herbie bociana białego, tego króla Mazurów: „Wojtka”.

Jakie najważniejsze zadania dotyczą Mazurskiego Parku Krajobrazowego?

Na obszarze dawnego województwa olsztyńskiego w latach siedemdziesiątych XX wieku było 55 rezerwatów przyrody o ogólnej powierzchni około 9560 ha oraz ustanowiono 614 pomników przyrody.

Na terenie Warmii i Mazur nie leży w całości żaden z parków narodowych, ale mamy trzy wielkie parki krajobrazowe: Mazurski Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego, Park Krajobrazowy Wzgórz Dylewskich i Park Krajobrazowy Lidzbarka Warmińskiego. Największym i najstarszym jest Mazurski Park Krajobrazowy, który powstał w 1977 roku. Mazurski Park krajobrazowy jest położony w strefie chronionego obszaru przyrodniczego, który tworzy w perspektywie warunki do powołania parku narodowego Teren parku obejmuje południową część Doliny Wielkich jezior Mazurskich wraz z częścią Równiny Mazurskiej, Puszczą Piską i cudownie położonym jeziorem Nidzkim. Jezioro to stanowi obszar rezerwatowy o powierzchni 3700 ha, w tym 1780 powierzchni lasów. Jezioro to zarządzeniem Ministra Leśnictwa i przemysłu nr 130 z dnia 27 października 1972 roku zostało prawnie uznane za rezerwat przyrody. Park jest położony w obrębie Wielkich Jezior Mazurskich, na obszarach silnie pofałdowanych w wyniku ostatnich zlodowaceń bałtyckich ( miały one miejsce 10 000 lat temu). Na obszarze Parku leży około 60 jezior o powierzchni powyżej 1 ha. Leża na tym obszarze największe jeziora w Polsce Śniardwy (106 km kw. pow. i maksymalnej głębokości do 25 metrów), jest to typowe jezioro moreny dennej, jezioro Mamry (104,5 km kw., głębokości maksymalnej 40 m). Oba największe zbiorniki wód śródlądowych są położone na wysokości 116m. n. p. m. Obszar Parku pokrywają w zdecydowanej części sandrowe, piaszczysto –żwirowe tereny zajęte przez rozlegle obszary Puszczy Piskiej ( około 1000 km kw.).

W północnej części parku i całej strefy zgrupowane są jeziora: Jagodne, Niegocin, Mamry, Gołdapiwo wraz z dużym kompleksem lasów Puszczy Boreckiej. Obszary przylegle maja urozmaiconą czołowo – morenową rzeźbę terenu, a liczne wzniesienia nie przekraczają 150 m n. p. m. Wyjątek stanowią tu Góry Piłackie, których wysokość dochodzi do 219 m. n. p .m. powstałych na pięknych utworach moreny czołowej zlodowacenia bałtyckiego. Są one pokryte lasami sosnowymi z dużą domieszką świerka. Po środku tego obszaru jest położona letnia stolica sportów wodnych miasto Giżycko, a jednocześnie punkt startowy statków z licznymi turystami z kraju i Europy na trasach do Węgorzewa, Mikołajek, Rucianego – Nidy, Piszu i Rynu.

Przez wschodnią część Mazurskiego Parku krajobrazowego przepływa urocza rzeka Krutynia, którą król Mazurów, Karol Małłek nazwał: „Polskim Gangesem”. Jest to najpiękniejszy i najbardziej urozmaicony szlak kajakowy Mazur, długości 89 km, przebiegający przez liczne jeziora z Sorkwit, jezioro Bełdany, aż do jeziora nidzkiego. Na tej rzece PTTK organizuje w każdym sezonie letnim spływy kajakowe.

Jak określić w przybliżeniu granice Mazurskiego Parku krajobrazowego?

Najłatwiej możemy to uczynić od strony pólnocnej, gdyż w pobliżu parku przebiega szosa i linia kolejowa prowadząca z Olsztyna, ale dopiero od Mrągowa do Mikołajek wytycza ona swego rodzaju granicę stworzoną ręką człowieka. Natomiast od strony południowej zakreśla ten obszar droga i linia kolejowa prowadząca ze Szczytna do Rucianego – Nidy. Natomiast od strony zachodniej Mazurski park krajobrazowy obejmuje jezioro Mokre. Granicę od strony wschodniej wytyczają brzegi jezior: Śniardw i Bełdan. Droga prowadząca prawie przez sam środek parku to trasa Mrągowo – Ruciane –Nida. Zarówno szlaki wodne, w tym szlak Żeglugi Giżyckiej, drogi bite i linie kolejowe tworzą dogodne warunki dotarcia dla turystów ze wszystkich kierunków i umożliwiają dzięki istniejącym hotelom, pensjonatom, kampingom i zajazdom dogodne miejsca na wypoczynek w rejonie Mazurskiego Parku Krajobrazowego.

Ogólna powierzchnia Parku wynosi około 40 000 ha, w tym 19 000 ha lasów, 15 000 ha wód i 6 000 ha terenów otwartych.

Tereny otwarte dla turystyki w szerokim tego słowa znaczeniu.

Z ogólnej powierzchni tereny otwarte stanowią 15% łącznie z obszarami dostępnymi wokół jeziora ŚNIARDWY. Tereny te zajmują odpowiednio lepsze gleby bielicowe i gleby brunatne, które sprzyjają rozwojowi rolnictwa. Natomiast tereny nisko położone maja gleby bagniste – podmokle. Te ostatnie po ich melioracji przekształcono w liczne pastwiska i łąki, co sprzyjało od najdawniejszych czasów rozwojowi hodowli bydła rogatego. W wyniku działalności gospodarczej człowieka tereny te już dość dawno utraciły swój pierwotny charakter i dziś tworzą krajobraz gospodarczy. W zależności od rodzaju gleb i ich przydatności uprawiane są tu zboża pszenica, żyto, jęczmień, owies, ale tez na duża skalę rośliny oleiste, w tym rzepak. Ponadto uprawia się tu ziemiaki i buraki cukrowe oraz pastewne. Liczne łąki i pastwiska stały się siedliskiem wielu zwierząt dzikich i ptactwa wodnego oraz największym obszarem gniazdowania bociana białego i czarnego. Laki i pastwiska wokół jezior pozwoliły na rozwój hodowli bydła rogatego. Po rolnictwie najważniejszą dzieciną gospodarki tego obszaru jest turystyka, która z każdym rokiem przybiera na sile. Po Giżycku dziś Mikołajki i Ruciane – Nida stały się ośrodkami wielkiego ruchu turystycznego dla ludności z wielkich aglomeracji miejskich kraju i gości z krajów Europejskich, w tym Niemców w największym stopniu. Stałe rejsy Żeglugi Mazurskiej na trasie Wielkich Jezior Mazurskich, liczne regaty żeglarskie o zasięgu krajowym i międzynarodowym, spływy kajakowe rzeką Krutynią, Hańczą, Węgorapą i innymi oraz coraz powszechniejsze uprawianie turystyki rowerowej przyczynia się do upowszechniania turystyki aktywnej, która stała się modną w całej Europie. Tereny wokół Mazurskiego Parku Krajobrazowego staja się coraz bardziej atrakcyjnymi między innymi dlatego, że mimo ingerencji człowieka nadal przyroda i unikalne krajobrazy są tu najbardziej pierwotne i stosunkowo najmniej zniszczone przez ingerencję człowieka. Ponadto czyste wody i powietrze o szczególnej klarowności przyciągają jak magnez dziesiątki tysięcy gości ze świata.

Lasy Mazurskiego Parku Krajobrazowego.

Obszary leśne zajmują połowę Parku, a największą część stanowi tu Puszcza Piska. Pod względem administracyjnym należą one do nadleśnictw: Strzałkowo, Krutyń, Mikołajki, Ruciane- Nida oraz do Polskiej Akademii Nauk – Zakładów Doświadczalnych w Popielnie. Te obszary leżą w pólnocno – zachodniej części Puszczy Piskiej. Lasy te są zdominowane przez jednolite drzewostany sosnowo – świerkowe z domieszką drzew liściastych. Występuje tu dąb szypułkowy, lipa drobnolistna, dąb bezszypułkowy. Runo leśne ma bogactwo roślin użytkowych, a także grzybów i jagód leśny.

Charakteryzując lasy tego obszaru należy stwierdzić, że największą powierzchnię zajmuje bór mieszany świeży, następnie bór świeży, las mieszany, las świeży i olsy. W boże mieszanym świeżym panuje przede wszystkim sosna z domieszką dębu szypułkowego i grabu. Natomiast bory świeże są wzbogacone o brzozę. Tak w pierwszym jak i drugim typie drzewostanu Puszczy Piskiej na glebach żyźniejszych daje o sobie znać świerk. Ten występuje tu jako w dzielnicy pólnocnej chłodnej we własnym siedlisku, czyli ma on tu masowy zasięg. Runo leśne tych obszarów jest dostosowane do rodzaju drzewostanu. Występują tu również różnego rodzaju osobliwości przyrodnicze, które są pozostałością przemarszu różnych armii w różnych wiekach i niektóre rośliny zostały tu przywleczone np. przez wojska napoleońskie, lub wcześniej przez wojska rosyjskie i szwedzkie.

Świat zwierzęcy Parku.

Tereny Mazurskiego parku krajobrazowego zamieszkują liczne gatunki zwierząt i ptactwa wodnego i błotnego, w tym bociana, da którego mazury stały się letnią stolicą świata. Wody obfitują w liczne gatunki ryb i skorupiaków. Z ryb słodkowodnych na szczególne podkreślenie zasługują: sielawa, sieja i sandacz, które to ryby są odławiane w jeziorach: Śniardwy, Mamry, Bełdany, Mikołajskim, Nidzkim i innych. W leśnych obszarach gniazduje wiele gatunków ptaków pożytecznych dla gospodarki człowieka. Tu występują też ptaki podlegające ochronie: łabędź niemy, żuraw, bocian czarny i bocian biały, kormoran, orzeł przedni, orzeł bielik, orzeł rybołów oraz liczne puchacze. W okresie wiosny i jesieni jeziora mazurskie goszczą liczne gatunki ptaków, które są w przelocie na północ i na południe. Przelatują i odpoczywają na mazurskich jeziorach liczne stada dzikich gęsi.

W lasach na uwagę zasługują łosie, jelenie, sarny i dziki. Natomiast ze zwierząt drapieżnych: lis, wilk, kuna leśna, borsuk, jeż oraz kilka gatunków nietoperzy i innych drobnych gryzoni. Stan zwierzyny na terenie parku coraz bardzie się rozrasta, gdyż ma zachowane warunki zbliżone do naturalnych, których człowiek nie zakłóca.

Rezerwaty przyrody na terenie parku:

Rezerwat leśny „Królewska sosna” został utworzony w celu zachowania drzewostanu o charakterze pierwotnym z domieszką dębu szypułkowego oraz stanowiskiem wonnej turówki. Wiek drzewostanu powyżej 200 lat ma charakter typowy dla Puszczy Piskiej. Powierzchnia rezerwatu wynosi 16,5 ha.

W podszyciu tego obszaru występuje leszczyna i miejscami jałowiec. Natomiast w runie zwraca na siebie uwagę stanowisko wonnej turówki. Ponadto w rezerwacie rośnie ponad 90 gatunków roślin.

Rezerwat leśny „Zakręt” został utworzony dla zachowania obszaru morenowego porosłego lasem mieszanym, wśród którego są położone zarastające jeziorka oraz torfowiska z dobrze rozwiniętą roślinnością pierwotną. Na pozostałym obszarze rośnie las mieszany z przewagą sosny. Także dąb występuje tu w niektórych miejscach, którego wiek przekracza 200 lat. Podszycie ma też grab, leszczynę, jarzębinę, lipę i wawrzynek – wilcze łyko. Powierzchnia rezerwatu wynosi 37,8 ha.

Rezerwat leśny „Strzałkowo”, został utworzony dla zachowania fragmentu lasu mieszanego, charakterystycznego dla całego obszaru Puszczy Piskiej. Przedmiotem ochrony jest drzewostan sosnowy z domieszka dębu szypułkowego, świerka i lipy drobnolistnej. Wiek drzew tego rezerwatu przekracza 120 lat. Powierzchnia rezerwatu wynosi 13,13 ha. Na terenie rezerwatu występuje 115 gatunków roślin zielonych. Do roślin podlegających całkowitej ochronie zaliczane są: lilia złotogłów, wawrzynek - wilcze łyko, widłak jałowcowy, widłak goździsty. W tym rezerwacie żyje rośnie orlik pospolity, który kwitnie biało i różowo, naparstnica zwyczajna, rutewka orlikolistna, korzeniówka pospolita, przytulia krzyżowa, czartowa drobna.

Rezerwat florystyczny „Jezioro Lisunie”, został utworzony w celu zachowania stanowiska kłoci wiechowatej oraz innych rzadkich roślin. Kłóć wiechowata jest tu największą osobliwością. Na nabrzeżu, jest jej najwięcej i tu rosną z nią liczne gatunki roślinności wodnej i błotnej, w tym rośliny reliktowe i podlegające ochronie. Powierzchnia rezerwatu wynosi 15,78 ha.

Rezerwat przyrody „Jezioro Łabędzie”, który utworzono dla gniazdującego tu łabędzia niemego, gdzie jego stan przekracza 1000 sztuk. Ornitolodzy uważają ten rezerwat za jeden z największych tego typu w Europie. Ponadto w skład rezerwatu wchodzą poza jeziorem nieużytki i bagna, które tworzą zbiorowiska turzycowe. Brzegi jeziora porasta trzcina i pałka wodna. Dno jeziora porośnięte jest łąkami ramienic i rdestnic. Jezioro oznacza się dużą produkcyjnością biologiczną. Powierzchnia rezerwatu wynosi623 ha.

Rezerwat faunistyczny „Czapliniec”, który obejmuje bór sosnowy, w wieku ponad 150 lat. Na terenie południowej części rezerwatu na skraju Puszczy Piskiej w sąsiedztwie jeziora Śniardwy ma swoje siedlisko kolonia czapli siwej. Tak kolonia jest nie tylko przedmiotem zainteresowania ornitologów, ale bardzo chętnie ten obszar jest odwiedzany przez licznych turystów zagranicznych. Powierzchnia rezerwatu wynosi 12,5 ha.

Na terenie parku występują liczne pomniki przyrody np. w nadleśnictwie Krutyń w odległości 1,5 km od wsi Zgon, nad jeziorem Mokre jest dąb o obwodzie 520 cm i wysokości 34 metrów. Jego wiek jest szacowany na ponad 400 lat. Także rośnie tu sosna królewska o obwodzie 410 cm i wysokości 35 metrów, w wieku około 300 lat.

Ponadto w parku znajdują się trzy głazy narzutowe, które stanowią pomniki przyrody. Jeden ma obwód 975 cm, drugi 700 cm oraz wysokości1,2 m i sa one położone na południowy – wschód od wsi Wojnowo przy drodze Szczytno – Ruciane – Nida. Oba głazy to granity. Trzeci z głazów pomników jest położony na wzniesieniu przy północnym brzegu jeziora ŚNIARDWY, na polu w okolicy Dybowa. Ten głaz ma obwód 1215 cm i wysokość 2 m. Jest to granit różowy.

Wody z Wielkich Jezior Mazurskich odprowadza, kapryśna i zabagniona rzeka Pisa do Narwi, a na północ do Pregoły przez rzekę Węgorapę.

Węgorapa odprowadza wody z zespołu jezior wchodzących w skład wielkiego kompleksu Mamr. Geologowie badający te obszary doszli do wniosku, że Mamry nie powstały od razu po stopieniu się lądolodu, jak większość mazurskich akwenów. Gigantyczne pokłady lądolodu zalegające te tereny zostały pokryte warstwą ziemi, na której wyrosły lasy. Gdy 10 tysięcy lat temu temperatura na Mazurach wzrosła, ukryte w głębi ziemi pozostałości lądolodu zaczęły się topić. Porastający te tereny las zapadał się, aż w końcu zniknął zupełnie, a na jego miejscu pojawiły się jeziora. To nie był jednak koniec przeobrażeń tych terenów. Przed dziesiątkami wieków jezioro Święcajty wyglądało, bowiem inaczej niż dziś – było jednym z kilku położonych obok siebie autonomicznych zbiorników wodnych. Dopiero w XVI wieku, wskutek wycinania lasów i spiętrzania wód, poziom wody w znajdujących się obok siebie akwenach podniósł się aż o cztery metry. I tak z licznych rozczłonkowanych jezior powstał jeden kompleks Mamr, nazywany wówczas Mabrow.

Gdy Święcajty i inne jeziora łączyły się w drugi po Śniardwach zbiornik wód słodkich w Polsce, nad terenem dzisiejszego Węgorzewa górował zamek Zakonu Krzyżackiego. Bowiem pierwsi zakonnicy dotarli tu w połowie XIV wieku. Mieszkańcami tych terenów byli Prusowie. Krzyżacy tuż przy miejscu w którym rzeka Węgorapa wypływa z Mamr w 1335 roku zbudowali drewnianą warownie zwana Angerburg, którą w kilkanaście lat póżniej spalili Litwini. Pod koniec XIV wieku Krzyżacy postawili warownie murowaną, która przetrwala do czasów nam wspólczesnych. Przez wieki Węgorzewo było ważnym miastem na Mazurach, a ranga jego obniżyła się dopiero pod koniec XIX wieku, gdy zostało pominiete przy budowie linii kolejowej. Tereny te dawniej były miejscem wypoczynku nawet niemieckich cesarzy. Na polecenie cesarza Fryderyka II zbudowano tu niezwykłąsieć kanałów, które połączyły jeziora, a tym samym Mazury. Parowce z gośćmi kursowały na trasie stu km. Niemieckie przewiodniki turystyczne polecały te rejsy jako: „ jedną z najpiękniejszych wycieczek na Mazurach”. Szczególnym miłośnikiem żeglugi po Mamrach był „romantyk na niemieckim tronie”, cesarz Fryderyk Wilhelm IV.

Tak oto od wieków atrakcja Mazur są liczne jeziora połączone kanałami i wyspy. Szkoda, że dzisiaj żadna z tych wysp nie jest wykorzytana turystycznie. Największa wysoa Upałty od zawsze urzekała turystów przepięknym drzewostanem. Warto wiedzieć, że w przesszłości historycznej wyspa Upałty była siedziba hrabiowskiego rodu Lendorffów. Już w XVII wieku istniał tu francuski park, a w nastepnym wieku został wybudowany palacyk.

Wypływająca z mamr rzeka Węgorapa oprzez wieki słynęla z węgorzy. Jej nazwa pruska to połączone słowa angurgis, co znaczy węgorz, i ape – rzeka. O wielkich połowach węgorzy w Węgorapie przed wiekami wspominał kronikarz Casper Henneberg. W drugiej połowie XIX wieku rzekę pogłębiono – z dna wydobyto ogromne pokłady mułu. Zabieg ten spowodował, że wyęgorze zmienili swoje upodobania i było ich tu o wiele mniej. Jednak jezioro Święcajty i inne jeziora wchodzące w skład kompleksu Mamr nadal pozostały jednym z najważniejszych kompleksów rybackich i tak jest do dnia dzisiejszego. W wodach tych jezior nadal odlawia się płocie, szczupaki, okonie, sielawe, sieję, liny, leszcze i samdacze oraz węgorze, ale łowi się tu również pewnien niezwykly gatunek ryb – stynke. Jest to mała rybka w rodzaju łososiowatych. Rybka ta żyje w lawicach na znacznych głębokościach - nawet do 40 metrów, a jezioro Mamry i Święcajty, mają wszystko czego potrzebuja stynki: sa głebokie i dobrze natlenione. Te rybki o charakterystycznym zapachu ogorków są popularne na Suwalszczyżnie, gdzie jade się je w najróżniejszych postaciach: smarzona , duszoną, z kapusta itp.

Przed II wojną światową jezioro ŚWIĘCAJTY, należaló do najbardziej prestiżowych ośrodków bojerowych w Europie. Tu od zawsze można było liczyć na bardzo dobry, gładki lód. Niemcy go jeszcze ulepszali, a mianowicie spiętrzali wode w dochodzących do jeziora kanałach i zlewali ta wodą powstały już wcieśniej lód. Po mroźnej nocy pokrywa lodowa była jak lustro gladka. Tu rozgrywano nie tylko bojerowe mistrzostwa Niemiec, ale także calego kontynentu europejskiego. Były takie okresy, że na tafli lodowej jesiora stawało ponad sto bojerów różnych klas. Czy dziś nie można by tej roli na jeziorze Święcajty przywrócić? Czy my nie możemy upowszechnić sportów zimowych na mazurskich jeziorach? Walory przyrodnicze Mazur można sprzedawać nie tylko latem, ale i zimą też. Może sławę tych cudownych obszarów po lecie przejmie mazurska zima także urokliwa.

Mazurski Park Krajobrazowy porastają lasy dębowo – grabowe oraz liczne bory, sosnowe i sosnowo – świerkowe. Na obniżeniach są położone torfowiska, zaś na ciepłych i nasłonecznionych stokach wzgórz morenowych występuje roślinność kserotermiczna. Natomiast brzegi rzek są porośnięte jesionowo – olchowymi łęgami. Można spotkać tu również liczne zarośla wierzbowe.

Na terenie Mazurskiego Parku Krajobrazowego jest położonych 11 rezerwatów przyrody. Są to rezerwaty leśne, krajobrazowe, ptasie, torfowiskowe i florystyczne. Porasta je ponad 850 gatunków roślin naczyniowych, w tym liczne gatunki reliktowe.

To zróżnicowanie roślinne i krajobrazowe sprzyja występowaniu bogatej fauny, a wśród niej żyją wilki, rysie, bobry, wydry, orły bieliki i rybołowy, bociany czarne i liczne białe, puchacze i wiele innych gatunków. W północnej części parku, w pobliżu Mikołajek, znajduje się unikalny w skali światowej rezerwat ptactwa wodnego „Jezioro ŁUKAJNO”, największe skupisko łabędzia niemego.

Symbolem Mazurskiego Parku Krajobrazowego jest bocian biały. Jego gniazda spotyka się na każdym niemal kroku. Nie ma wsi, ani też osiedla ludzkiego, gdzie nie gniazdują bociany białe. Są i takie wsi, gdzie gniazd bocianich jest więcej niż mieszkańców. Innym charakterystycznym ptakiem dla tego obszaru jest czapla siwa, która na terenach parku zakłada liczne gniazda i kolonie, zwane czaplińcami. Ekolodzy czaplińce obejmują ochroną rezerwatową, ale czaple są bardzo przewrotne i często zmieniają miejsca swoich lęgów. Bąka, ptaka wodnego, dość trudno zauważyć, gdyż ukrywa się wśród gęstych trzcinowisk. Jest to tym bardziej trudne, że jego upierzenie jest maskujące – jasnobrązowe z licznymi ciemnymi plamami – przypomina żółto – brązowe łodygi szuwarów. Bąki jednak doskonale słychać, szczególnie w porze godowej ( kwiecień, maj) i to nawet z odległości dochodzącej do dwóch kilometrów. Jesienią kraczą, lecąc dość nisko, gdy spłoszymy je o zmierzchu.

W ramach działania Urzędu Marszałkowskiego województwa warmińsko – mazurskiego jedną z czołowych miejsc zajmują problemy infrastruktury ochrony środowiska. Na te cele w latach 2003 –2006 operacyjny program województwa otrzyma 183 miliony euro z unii Europejskiej. Łącznie ze środkami lokalnymi będzie można zrealizować sieć wodociągów, zbudować i zmodernizować sieć kanalizacyjna i oczyszczalnie ścieków, wybudować nowe stacje uzdatniania wody. Przewidziano także działania zmierzające do utylizacji nieczystości stałych. W celu poprawy czystości powietrza przewidziano modernizacje i rozbudowę systemów ciepłowniczych lub ich przekształcenie w bardziej przyjazne dla środowiska. Urząd Marszałkowski przewidział także wsparcie dla całego systemu zarządzania ochroną środowiska w regionie, w tym problemy odnawialnych źródeł energii np. energia wiatrowa, wodna, geotermalna, ogniwa słoneczne, biomasa. Głównymi beneficjentami będą samorządy lub ich związki. Można będzie uzyskać na podjęte zadania w zakresie ochrony środowiska do 75%, dofinansowania. Wszystko to wymaga przygotowania programu ze strony samorządu lokalnego, gdyz jedynie wówczas do środkow wlasnych przynajmniej w wysokosci 25% będzie możliwe dofinansowanie ze srodków Unii Europejskiej. Ogół tych poczynań w zdecydowany sposób wpłynie na poprawę jakości naturalnego środowiska Warmii i Mazur. Dla potrzeb rozwijającej się turystyki ma to ogromne znaczenie,a także dla poprawy czystości środowiska przyrodniczego regionu.

Szlaki turystyczne w rejonie parku

Najatrakcyjniejszym jest szlak kajakowy rzeką Krutynią, nazwaną przez króla Mazurów Karola Małłka, „Gangesem Północy”. Jest to jeden z najcudowniejszych szlaków kajakowych, a którym PTTK urządza stale spływy od maja do końca września każdego roku. Początek trasy jest w Sorkwitach a zakończenie w Rucianym – Nidzie. Spływ kajakowy jest podzielony na etapy i ma ich 10, czyli na tę imprezę należy zarezerwować dwa tygodnie, by jednocześnie zwiedzić tereny parku oraz obiekty zabytkowe tego regionu. Ponadto na obszarze jezior Mikołajskiego, Nidzkiego i innych można organizować kajakowe wyprawi jednodniowe lub kilkudniowe według własnych zainteresowań. Obszar Wielkich Jezior Mazurskich cieszy się szczególnym powodzeniem u żeglarzy, którzy organizują tu liczne imprezy w Mikołajkach, gdzie jest doskonały port jachtowy i baza żeglarska oraz zaplecze hotelowe i gastronomiczne. Mikołajki mocno konkurują z Giżyckiem.

Poza szlakami kajakowymi i żeglarskimi istniejące drogi i trakty polne stwarzają doskonale warunki dla turystyki rowerowej i pieszej. Bardzo interesująca ścieżka wiedzie ze wsi Krutyń przez lasy wzdłuż jeziora Mokre. Jadąc rowerem lub idąc pieszo często spotykamy rezerwaty przyrody i pomniki przyrody oraz charakterystyczną zabudowę mazurskich wsi.

Na terenach Mazurskiego Parku Krajobrazowego doskonale zadomowiło się wiele unikalnych w Europie gatunków fauny i flory, a do najliczniejszych z ptaków należą bociany, czaple, łabędzie nieme, dzikie gęsi, żurawie. Jeżeli chcemy blisko spotkać się ze zwierzyną mazurskich lasów najlepiej odwiedzić „Mazurskie Safari w Kadzidłowie”. Warto zwiedzić Kadzidłowo – mazurskie „Safari” ( 100 ha), park dla zwierzyny wśród lasów Puszczy Piskiej. Najlepiej dojechać z Mikołajek szosą w kierunku Ukty ( 9 km)Jest to cudowny zwierzyniec na wolnym powietrzu, gdzie zwierzęta też są wolne, gdyż poruszają się po rozległym terenie. To przyrodnicze „Safari” jest szczególna atrakcją dla dzieci, gdyż wiele z tam zgromadzonych zwierząt można pogłaskać. Do zobaczenia na „Mazurskim Safari”.

Przyroda i człowiek na Warmii i Mazurach

Człowiek, który blisko żyje z przyrodą, ma większe poczucie całości systemu, który ona nam narzuca, a nie jedynie zegarek nam wskazuje. Pan Bóg konstatując świat sięgnął zapewne do natury. Można też zrozumieć, dlaczego. Rękę boga widać wszędzie w przyrodzie, do dzisiaj istnieją pogańskie religie oddające cześć Matce Ziemi. Kiedy dokonujemy przeglądu ludzkiej wiedzy i historii dostrzegamy, że wiele ludzi bije pokłon matce naturze, tak jak kiedyś czynili to poganie, nawet o tym nie wiedząc?

Może nie wszyscy ludzie to pamiętają, ale pierwszy maja jest świętem wiosny. Ziemia wraca do życia, żeby znów wydać plony. Tajemnica i magia zawarta w boskiej propozycji została w nią wpisana na początku czasu. Człowiek postępuje w życiu według praw natury. Przykładem tego jest życie społeczne w regionach o dominacji przyrody, która nadaje rangę ludzkiej osobowości. Człowiek postępuje według praw natury, a ponieważ sztuka jest próbą, która podejmuje, chcąc naśladować piękno ruchów dłoni Twórcy, obiecuje wam, że w życiu spotkamy się z nie jednym takim zjawiskiem. O ile w małych skupiskach ludzkich, gdzie człowiek z naturą jest bardzo bliski z przyrodą są silniejsze związki ludzkie, rodzinne, społeczne, to w dużych aglomeracjach miejskich każdy człowiek robi karierę na własną rękę, myśli jak tu, zarobić, awansować, jak iść w tym tłoku do przodu? Jak nie dać się zepchnąć z obranej drogi własnego rozwoju? Jakimi sposobami dążyć do raz obranego celu? I tak oddala się coraz bardziej od natury, od matki przyrody, która dala mu życie przez łono matki.

Człowiek od zarania dziejów dążył do życia zbiorowego tego, bowiem wymagała konieczność zdobywania pożywienia i utrzymania rodziny, którą on tworzył. Wiadomo jednak, że ta rodzina nigdy nie miała zbyt wiele między sobą kontaktów. Tym bardziej współczesne myślenie przybiera inne kształty niż miało ono miejsce w minionych stuleciach. Nie sięgając zbyt odległych czasów możemy dostrzec wiele bardzo istotnych różnic, jakie dotykały człowieka. Dla przykładu podam, że w XVI wieku fascynowała ludzi przygoda z poszukiwaniem Ameryki – drogi do Indii itp., czyli odkrycia geograficzne. W XVII wieku zaczęto porzucać magie na rzecz nauki. Odstępowano od demonów, czarów i czarownic ( prawdopodobnie 15 milionów spalonych kobiet na stosach – czasy inkwizycji itp.). Natomiast wiek XVIII i XIX to okres pary i maszyny, to walka z maszynami, gdyż ludzie uważali, że maszyny odbierają im pracę, a one przyspieszały rozwój i produkowały coraz więcej wyrobów dla człowieka. Kiedy ludzkość wkroczyła w XX wiek wówczas nastał czas wojen w pierwszej połowie wieku z licznymi mordercami milionów ludzi? A druga połowa XX wieku, to podbój kosmosu przez człowieka, który był żądny zawładnięcia innymi planetami, co jednak mu się jak do tej pory nie udało i być może, że wyszło to ludzkości na dobre? A XXI wiek to początek terroryzmu na wieka skalę międzynarodową, to walka ludzkości z terroryzmem, ale czy skuteczna?

Z drugiej strony XXI wiek rozpoczął się dążeniem do odkrywania tożsamości mieszkańców krajów świata – globu ziemskiego.

Po trzecie XXI wiek, to początek dążenia ludzi do tworzenia możliwości dla swobodnej i pełnej wypowiedzi dla każdego, kto chce powiedzieć, co mu w duszy gra. By zrozumieć taką demokracje istnieje wielka potrzeba tolerancji oraz szerokich możliwości patrzenia na otaczający nas świat nie tylko prawa do oddawania głosu za taka czy inną partia polityczną. Dzis ludzie mają dość już wszelkich kłamstw, oszustw i matactw, jakie ze sobą niosą wszelkie partie polityczne, gdyż nie ma żadnej takiej partii, która by nie niosła za sobą tego balastu zła. To partie polityczne są źródłem współczesnego zła na świecie. To partie polityczne doprowadziły do tego, że we współczesnym świecie szerzy się coraz powszechniej terroryzm, przestępstwa gospodarcze i polityczne, wszelkiego rodzaju matactwa i zakłamanie. Bowiem jak można mówić o wierze w Boga, o zgodności z naturą, gdy lamie się wszystkie prawa, które stwórca i natura tak harmonijnie ułożyła i dala je do ręki człowiekowi, by je pielęgnował i rozwijał, a on je niszczy bez opamiętania. Tu aż się proszą by przywołać słowa poety: „Chcieliście Polski, no to ją macie!” parafrazując tę wypowiedź Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego można by powiedzieć: Chcieliście III Rzeczypospolitej z wielu oszołomami, to ją macie!”. Zmienić to może jedynie naród, który powinien iść do wyborów w 100% i wybrać tych ludzi, do których ma zaufanie od Sejmu, Senatu, po samorządy lokalne i być może wówczas zapanuje porządek i ład w państwie. I tu cisną się na usta słowa wypowiedziane przez Tadeusza Żeleńskiego – Boja: „Bo w tym cały jest ambaras, żeby dwoje chciało naraz”. Chociaż to powiedzenie odnosi się do innej sytuacji, to jednak w naszym zagmatwanym życiu politycznym ma sens. Bowiem u polityków rozumu jest nie wiele, ale wielu odwagi nie brakuje, a naród to widzi i jeszcze cierpliwie czeka, ale jak długo można czekać?

Politycy, prosi waz naród obudźcie się z tego złośliwego i kłamliwego letargu, gdyż nie jesteście chyba tacy durni, że nie wiecie, co powiedział dawno, dawno temu Pitagoras, który udowodnił, że wszelkie bogactwo form natury można wyjaśnić prostymi regułami. Sądzę, że każdy, kto trochę poznał naturę wie, że większość muszli, podobnie jak kształt rogu kozła oraz sposób, w jaki pikuje w kierunku swojej ofiary sokół, opisać można za pomocą spirali logistycznej – krzywej, którą wyraża prosty matematyczny wzór odkryty w 1638 roku przez Kartezjusza. Ale politycy nasi potrafią walić rogami i pikować, jednak o Kartezjuszu i jego odkryciu nie słyszeli, gdyż w przeciwnym przypadku by się do tej zasady stosowali, a nie uprawiali zasadę boksu i wzajemnego opluwania się z trybuny sejmowej, a co gorsza przekazywania tego smrodu przez telewizję nam rodakom, by nam pokazać kogo to my wybraliśmy na naszych reprezentantów?

Panowie posłowie i senatorowie oraz wy ludzie rządzący Polską pamiętajcie, że już w starożytnym pentagramie ukryte są proporcje i symetria rządzące rozwojem, form i kształtów świata życia, które odkryto póżniej badając m. in. matematyczny ciąg Fibonacciego. Adrian Bejan, twórca teorii konstruktalnej, twierdzi, że wszystkie procesy rzeczywiste przebiegają zgodnie z zasadą najmniejszego działania, która umożliwia wyjaśnienie m. in. kształtu drzew i ujść rzek. A może by ta teoria umożliwiła też poprawę stanu umysłów wielu naszych posłów i rządzących? Skoro ta teoria jest dobrą konkluzją dla zapoczątkowanej przez Pitagorasa poszukiwania porządku w zmieniającym się świecie, to może byłoby dobrze, gdyby ja zechcieli przyjąć do serca i stosować w praktyce życia posłowie i rządzący? Panowie wy nie róbcie tak, jak uczynił to, Darwin, który stwierdził w swojej teorii, że życie jest wynikiem gry przypadków. Pamiętajcie jednak, że formy życia przypadkowe nie są. I co ważniejsze, jesteśmy w stanie to zrozumieć bez odwoływania się do sił nadprzyrodzonych.

Lasy Warmii i Mazur

Świat współczesny stawia na ekologie, bowiem jest to jeden z najważniejszych problemów współczesnej cywilizacji. Okazuje się, że człowiek jest jednym z najbardziej agresywnie działających podmiotów w przyrodzie. Lasy podobnie jak woda stanowią jeden z najważniejszych regulatorów w przyrodzie.

Naukowcy świata współczesnego wymieniają przynajmniej trzy najważniejsze zagrożenia dla ludzkości: wojnę nuklearną – ta wydaje się być możliwa do opanowania? Drugim, a być może, że najważniejszym zagrożeniem dla ludzkości jest stały wzrost temperatury na planecie Ziemia i z tym związane następstwa? Dlatego tez lasy i ich ochrona przed zniszczeniem stanowią jeden z najważniejszych regulatorów ekologicznych na planecie Ziemia? Po trzecie wreszcie sa to prowadzone działania technologiczne, czyli procesy prowadzące do zawłaszczania i przekształcania przyrody przez człowieka. DLATEGO PAMIETAĆ NALEŻY, ŻE WSZELKA PENETRACJA LASÓW PRZEZ CZŁOWIEKA PROWADZIĆ MOŻE DO BARDZO NIEBEZPIECZNYCH W SKUTKACH DRAMATÓW, O KTÓRYCH CZORAZ POWSZECHNIEJ DAJE O SOBIE ZNAĆ PRZYRODA W POSATCI HURAGANOW, TAJFUNÓW, POWODZI ... itd.

Ludziom dość często wydaje się, że są szczęśliwi, gdy ich potrzeby są zaspakajane. Natomiast kiedy ich nie mogą zaspokoić, cierpią.

Tak dochodzi do sytuacji, kiedy rodzą się rozliczne problemy, które coraz powszechniej dotykają całą przyrodę na kuli ziemskiej.

Las od pradziejów towarzyszył człowiekowi. To puszcza stanowiła od niepamiętnych czasów dom, schronienie i środowisko życia pierwotnego człowieka, dostarczała jemu jadła, odzienia, budulca i opału, dawała schronienie przed najeźdźcą. W miarę, choć człowiek las coraz intensywniej użytkował, jego bezpośrednie związki z lasem ulegały coraz większemu rozluźnieniu. Las przestał być domem człowieka, który coraz częściej wybierał skupiska ludzkie wokół zamków i miejskie. Mimo to, a może właśnie dlatego coraz bardziej warunki życia człowieka, a nawet cala jego przyszłość zależeć zaczynały od istnienia lasu. Od wielu pokoleń ludzkich coraz dobitniej do ludzkiej świadomości dociera fakt, że las jest nie tylko miejscem produkcji drewna, runa leśnego, mięsa z dziczyzny, ale jego funkcje glebotwórcze, glebochronne, przeciwerozyjne, wodochronne i retencyjne, przeciwwietrzne, klimatotwórcze maja kilkakrotnie wyższą wartość, od całej wartości produkcyjnej oraz turystycznych. Dla przykładu podam, że jeden hektar lasu zatrzymuje 50 tysięcy metrów sześciennych wody rocznie. Las natomiast oddaje skumulowaną wodę stopniowo, czyli racjonalnie i to ma ogromne znaczenie dla całokształtu gospodarki człowieka. Las także powoduje zmiany składu i czystości atmosfery. W procesie fotosyntezy absorbuje dwutlenek węgla, węgiel kumuluje w swojej biomasie, a tlen oddaje do atmosfery. Jeden hektar lasu może pochłonąć w ciągu roku około 250 ton dwutlenku węgla. Ten sam hektar lasu w ciągu roku wytwarza około 9 ton tlenu i tak las przyczynia się do spowolnienia efektu cieplarnianego Ziemi. Ten sam jeden hektar lasu zatrzymuje około 70 ton pyłów. Natomiast o walorach przyrodniczych i krajobrazowych lasu można mówić o wiele więcej, ale niech jedynie wyżej wymienione przykłady wywołają w wyobraźni czytelnika jak ważna funkcję w przyrodzie spełniają lasy.

Pamiętajmy więc, że wartości poza produkcyjne lasu są znacznie ważniejsze od produkcyjnych . Natomiast funkcje ekologiczne oraz społeczne lasu są jedne z najważniejszych, gdyż są one praktycznie niewymierzalne.

Las rośnie 100 lat lub dłużej, ale można go zniszczyć w ciągu jednej minuty. Sprawdziło się to już wielokrotnie we wszystkich zakątkach świata. Dowodem tego są liczne tajfuny, huragany, trąby powietrzne, wiatry wiejące z ogromną siłą, potężne burze śnieżne, gradobicia itp. Te fakty świadczą o tym, że bory i .lasy mieszane, a także wszelkie zagajniki potrzebują stałej ochrony, zwłaszcza stałej penetracji licznych obszarów leśnych przez człowieka – turystów pieszych i zmotoryzowanych, przez grzybiarzy, zbieraczy runa leśnego, myśliwych itd.

Aktualnie na terenach Warmii i Mazur, gdzie mamy prawie 30% bezrobocie (szczególnie wsie po byłych PGR) narasta w sposób zastraszający kłusownictwo, a także rożne formy zbieractwa, gdyż dla tych ludzi często las dalej możliwość przeżycia ( podobnie jak wiele mazurskich jezior). Dlatego zarówno lasom, jak i licznym jeziorom tu występującym potrzebna jest szczególna ochrona. Na tego typu działalność potrzebne są znaczne środki finansowe, a tych tu zawsze brakowało. Może po wejściu Polski do Unii Europejskiej i stopniowym zmniejszaniu bezrobocia stopniowo stan ten będzie ulegał poprawie?

Istniejące puszce na Pojezierzu Mazurskim: „Puszcza Piska”, „Puszcza Borecka”, „Puszcza Rumincka” oraz liczne parki krajobrazowe stanowią szczególne bogactwo tego obszaru w Polsce Północno Wschodniej do tego dochodzi „Puszcza Augustowska” na Podlasiu.

Przestawmy krótka charakterystykę poszczególnych puszcz:

Największy obszar leśny – „Puszcza Piska”

Opracowana strategia przez urząd Marszałkowski w zakresie działań proekologicznych obejmuje wszystkie samorządy lokalne na terenie województwa warmińsko – mazurskiego. Opracowana strategia zakłada, by w ośmiu istniejących parkach krajobrazowych, dwóch parkach narodowych, 96 rezerwatach przyrody były zachowane wszystkie przepisy dotyczące ochrony, by w niedalekiej przyszłości z części parków krajobrazowych mogły powstać parki narodowe. Podejmowane kroki wychodzą naprzeciw stawianym wymogom przez Unię europejską do której wejdziemy w dniu 1 maja 2004 roku. Dlatego też należy sądzić, że nie przypadkowo „Greenpeace” nazwał tereny Polski Północno – Wschodniej: „Zielonym tygrysem Europy”.

Zielone płuca Polski obejmują rozlegle puszczańskie obszary ( Puszczę Piską, Knyszyńską, Rumienicką, Borecką, Lasy Napiwodzkie i wiele innych). Do największych należy w tych obszarach Puszcza Piska i ją obszernie scharakteryzujemy.

Po huraganie 4 lipca 2002 roku ( byłem tam i przeżywałem dramat puszczy), który dokonał spustoszenia na niespotykaną skalę w drzewostanie puszczy głos się rozległ nie tylko w Polsce, bowiem po powodzi z 1997 roku był to w Polsce największy kataklizm przyrodniczy na tak wielką skalę. Zniszczeniu uległo około 3 0 tysięcy ha Puszczy Piskiej. Leśnicy oszacowali, że na straty było konieczne spisać około 3,5 miliona metrów sześciennych drewna. Zdaniem specjalistów życie zniszczonej części puszczy będą przywracały przynajmniej trzy kolejne pokolenia leśników.

Puszcza Piska, Puszcza Jasnoborska, dawniej zwana Wielką Knieją jest położona między miejscowościami: Kosewo, Mikołajki, Pisz, Świetajno, Piecki. Administracyjnie jest podzielona na cztery nadleśnictwa: Strzałowo, Pisz, Maskulińskie i Spychowo. Puszcza zajmuje powierzchnię około 100 tysięcy ha, w tym około 86 tysięcy ha na powierzchni leśnej. Stanowi ona pozostałość po istniejących do XVII wieku kompleksach leśnych. Cała południowa część puszczy porasta piaski sandrowe oraz torfowiska niskie. Tereny te są odwadniane siecią kanałów i dopływów rzeki Narwi ( Pisa, Szkwa i in.).

Drzewostany Puszczy Piskiej rosną głównie na glebach słabszych, czyli sandrach. Już w 1576 roku skład gatunkowy lasów był w przeważającej ilości iglasty, głównie sosna. Obok jednak gatunków iglastych było sporo drzew liściastych z licznymi domieszkami dębów, brzozy innych drzew.

Po 1700 roku następuje wyraźna przewaga drzew iglastych, ale w nadleśnictwie Strzałkowo na lepszych glebach jest nadal przewaga drzew liściastych. Tu jednak też coraz liczniej pojawia się świerk. Do gatunków liściastych należą: dąb, brzoza, grab, jesion, lipa. Po sośnie taborskiej w Puszczy Piskiej znajduje się najwspanialszy gatunek sosny. W Nadleśnictwie Strzałkowo można spotkać sosny w wieku powyżej 120 lat. Sosna mazurska jeszcze w wieku 150 lat wykazuje dobry przyrost masy drzewnej i oznacza się wspaniałą jakością techniczną drewna. Najbardziej zasobne drzewostany sosnowe znajdują się w północnej części puszczy.

Na terenie puszczy znajdują się liczne rezerwaty przyrody: leśne, faunistyczne, torfowiskowe, florystyczne i krajobrazowe ( Zełwągi, Krutyń, Pogubie Wielkie, Zgon, Nidzkie Jezioro i in.).

Tereny Puszczy Piskiej są bogate w wiele gatunków zwierząt, jak: jeleń mazurski, sarna,, dzik, rys, wilk, ale też zwierzyna drobna, jak zając, lis, borsuk, kuna, cietrzew, jarząbek. Od kilku lat rośnie też pogłowie łosi. Zachował się też w puszczy przybysz z dalekiego wschodu – jenot. Na terenach puszczy jest położony Ośrodek Hodowlany PAN w Popielnie, gdzie prowadzi się doświadczenia nad hodowla koników polskich typu tarpana.

W dawnych wiekach żyły tu tury ( ostatni tur wyginął w 1670 roku) i żubry. Jednak wielkie polowania królewskie doprowadziły do całkowitego zaniku tych zwierząt.

Ze zwierząt objętych ochroną gatunkową na terenie puszczy występują: orzeł bielik, puchacz, łabędź niemy, kuna kamionka, wydra, czapla (Czaplisko – Ławny lasek).

Jezioro Nidzkie wraz z otulina puszczy zostało uznane za rezerwat ciszy. Nad brzegami jeziora jest położona leśniczówka Pranie, gdzie bywał poeta Konstanty Ildefons Gałczyński. Dziś jest u Muzeum poety.

Północna część puszczy łącznie z jeziorem Śniardwy wchodzi w skład mazurskiego Parku krajobrazowego, który powstał dla zachowania najpiękniejszych wartości przyrodniczych Puszczy Piskiej.

Wspomniałem o jednym z największych kataklizmów, jakie przeżyła w lipcu 2002 roku Puszcza Piska, ale nie był to w historii jedyny kataklizm. Chociaż o skromniejszych rozmiarach, ale Puszczę Piską nawiedzały klęski żywiołowe. W latach 1859/60, 1876, 1883 w puszczy wystąpił masowo szkodliwy owad- motyl, poproch cetyniak, którego larwy żerują na igliwiu sosen. W latach 1860, 1866, 1868, 1912 – 1914 i 1971 inny groźniejszy jeszcze motyl: - strzygonia choinówka, która poczyniła sporo szkód w puszczy. Jednak te wszystkie zdarzenia są drobnostką w stosunku do huraganu z 2 lipca 2002 roku.

Czy rysie powrócą na Mazury?

Jak informują leśnicy ostatnie rysie zostały zastrzelone w dniu 5 lutego 1989 roku. A cały proceder zabijania tych kotów rozpoczął się kilka lat wcześniej. Mimo ustanowionych okresów ochronnych zwierzęta te szybko wyginęły. Nie tylko strzelali do nich myśliwi, ale trzebili te zwierzęta na skóry kłusownicy. Dziś jest nadzieja, że rysie powrócą do Puszczy Piskiej – informuje Maria Mellin, wojewódzki konserwator przyrody w Olsztynie.

W „Mazurskim Safari” – parku dzikich zwierząt założonym w Puszczy Piskiej w odległości 9 km od Mikołajek w kierunku Ukty, gdzie dawniej była wieś mazurska – dziś całkowicie opuszczona, dr Andrzej Krzywiński założył na 100 ha terenów „Park Dzikich Zwierząt” w Kadzidłowie. On m. in. prowadzi tu badania pionierskie w zakresie hodowli dzikich zwierząt, w tym rysia, którego chce przywrócić do Puszczy Piskiej. Tym poczynaniom patronuje zespól specjalistów z Mazurskiego parku krajobrazowego i Nadleśnictwo Maskulińskie.

Ryś należy do największych z polskich kotów. Dziś cała krajowa populacja tych kotów jest szacowana na około 200 sztuk.

Malownicze tereny puszczy i okolic przyciągają rzesze turystów z Polski i Europy, a interesujące ośrodki wypoczynkowe Mikołajek i Rucianego Nidy, Pisza i Orzysza są oazą wypoczynku na łonie cudownej przyrody mazurskiej.

W centrum Puszczy Piskiej, w pobliżu Rucianego – Nidy, nad jeziorem Nidzkim, na wysokiej skarpie jest położona Leśniczówka Pranie, która uwiecznił w swoich wierszach Konstanty Ildefons Gałczyński, który tu spędził swoje ostatnie lata życia. Dziś jest u Muzeum jego imienia, które odwiedza młodzież i miłośnicy poezji oraz piękna mazurskiej przyrody. W okresie lata, w amfiteatrze koło Muzeum odbywają się liczne wieczory poezji i występy artystów. W dniach sierpniowych 2004 roku gościła tu Anna Maria Jopek i jej wspaniały zespól. To ona m. in. powiedziała tak: W Praniu zdarzają się różne dziwne rzeczy, a sobotni koncert był tego dobitnym potwierdzeniem – zabrakło w pewnym momencie energii elektrycznej. Ośmiuset osobowa publiczność wyszła z koncertu nie tylko upojona, ale również, oczarowana wdziękiem, głosem i serdecznością , jaką zostala obdarzona przez artystkę. Autografy artystka rozdawała ponad jedną godzinę. Co było ponadto dziwnego? Otóż okazało się, że pod stropem sceny jest gniazdo os – opowiadała artystka. Mówiła- „Kiedy perkusista Czarek zaczął robić próbę dźwięku i zagrał kilka wspaniałych, wyraźnych brzmień, osy niezwykle się zdenerwowały. Musiała przyjechać straż pożarna i niestety... nie mieszkają już osy pod stropem.” Takich i podobnych zdarzeń w Muzeum w Praniu jest każdego roku kilka, ale to są także uroki mazurskiej ziemi, w tym Puszczy Piskiej w szczególny sposób zapisanej. Bo przecież tu od wielu lat każdego lata odbywają się wspaniale koncerty, które zapoczątkowała jeszcze córka Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego Kira Gałczyńska. To ona uczestniczyła w nadaniu imienia Szkole Podstawowej w Lipowie w gminie Ostróda. Tak więc ten zapis w „Kronice Olsztyńskiej” poety stał się aktualnym, gdy on pisze, że. .”szumią lasy od Ełku po Ostródę”., gdyż z Prania poeta dotarł pod Ostródę by stać się patronem wiejskiej szkoły, a dziś Gimnazjum z bardzo dobrą bazą szkolną i salą gimnastyczną. Tak oto duch poety z niebios zadziałał, że szkoła nie tylko rozrosła się pod względem liczby obiektów, ale stała się siedzibą gimnazjum dla całego zachodniego rejonu gminy Ostróda.

PUSZCZA BORECKA

Jest to najbardziej na północ wysunięty obszar leśny województwa warmińsko – mazurskiego, na terenie powiatów gołdapskiego i oleckiego. Mimo, że nie jest to największe skupisko leśne na terenie Warmii i Mazur, to położenie Puszcz Boreckiej obejmującej powierzchnię 18 tysięcy ha i jej bogaty drzewostan nakazuje bliżej się przypatrzeć tym cudownym terenom. Powodem tym jest zróżnicowana szata roślinna i to nie tylko ta zielona, ale krzewiasta i drzewiasta. Tymi charakterystycznymi zespołami roślinnymi interesują się naukowcy. Do najciekawszych obszarów w puszczy należy Knieja Łuczańska ( rezerwat przyrody) o powierzchni 232 ha. Jest to jeden z najatrakcyjniejszych rezerwatów przyrody w Polsce Północnej. Ochroną objęty jest tam las naturalny, składający się ze świerków, lip drobnolistnych, grabów, a na wilgotnych i podmokłych terenach z olch czarnych i jesionów wyniosłych. Stanowią tu w rezerwacie domieszkę: sosna, dąb szypułkowy, brzoza, klon i osika. Do najciekawszych należą drzewostany lipowe.

Obszary leśne puszczy są poprzecinane rozległymi łąkami. Dlatego też zwierzyna ma tu bardzo korzystne warunki do życia. Występują tu: żubry, łosie,, jelenie, rysie, wilki, lisy, borsuki, kuny, jarząbki oraz drobna zwierzyna, jak zające, jeże i inne. Z ptaków chronionych są: orzeł bielik, żuraw, 2 łabędź niemy.

Puszcza Borecka leży na Pojezierzu Ełeckim między jeziorem Mamry a Wzgórzami Szeskimi, na południowy – zachód od Puszczy Rumienickiej. Lasy puszczy pokrywają silnie pofałdowane gliniaste obszary morenowo – wytopiskowe, po zlodowaceniu bałtyckim. Wzniesienia na tych terenach dochodzą d180 –299 m. n. p. m. Na terenach żyznych dominującą role spełniają lasy mieszane, bór mieszany świeży i las świeży. Na krańcach południowo – zachodnich puszczy jest hodowla żubra w miejscowości Borki. Natomiast na krańcu zachodnim puszczy leży jezioro Gołdapiwo, a na jego wschód jezioro Łaźno. Borki są częściowym rezerwatem leśnym o pow. 232 ha ( utworzony w 1958r.). Borki leżą niedaleko wsi Boćwinka.

PUSZCZA RUMINICKA

Puszcza stanowi mezoregion Pojezierza Litewskiego, która po części leży po obu stronach granic Polski i Rosji. Jest to zwarty kompleks leśny na północny – wschód od jeziora Gołdap. Puszcza porasta silnie sfałdowany obszar morenowy, gdzie występują bogate gliny i piaski gliniaste, w granicach Polski, w województwie warmińsko – mazurskim znajduje się tylko południowa i stosunkowo niewielka część puszczy. Jest to obszar około 6 tysięcy ha. Znaczna część leży na terenie Obwodu Kaliningradzkiego (Rosja). Siedliska puszczy są w większości żyzne, ale drzewostany są znacznie zmienione, bowiem pierwotne drzewostany dębowe uległy w wyniku wojen dużemu wyniszczeniu. Aktualnie w puszczy przeważają drzewostany sosnowo – świerkowe z domieszką gatunków liściastych: grabów, dębów, klonów, a w zagłębieniach dolinnych – olszyny. Charakterystyczne są w puszczy lasy mieszane, bory mieszane oraz świeże.

W dawnych wieka Puszcza Romincka była niedostępna i nosiła staropruską nazwę „Romowe” lub „Romnowe” i była uważana za siedzibę bogów, była miejscem ofiarnym Prusów. Tu pogańscy Prusowie i Jaćwingowie czcili swoje bóstwa. Po tych plemionach pozostały tylko kurhany. Ich ślady zachowały się także w nazwach miejscowości: Dubeninki, Galwiecie, Budwiecie, Maciejowięta, Jurkiszki, Żytkiejmy.

Ten najmłodszy park w regionie obejmuje 14 tysięcy ha morenowych Wzgórz Szeskich ( sięgających wysokości 281 m. n. p. m. ) i puszczy u zbiegu granic z Rosją (Obwód Kaliningradzki) i Litwą.

Dla każdego turysty znakiem rozpoznawczym są tu mosty w Stańczykach, ulubione miejsce spotkań miłośników sportów ekstermalnych z całego kraju. Przerzucone nad doliną największej w parku rzeki Błędzianki, wykorzystywane do skoków na gumie betonowe wiadukty kolejowe w Stańczykach są największe, ale nie jedyne. Kiedy jesteśmy tu warto też zobaczyć równie ciekawe wiadukty w Kiepojciach ( nad rzeczką Bludzią) i Botkunach ( nad rzeczką Jarką). Wszystkie rzeczki są pstrągowe i płyną na północ, do rzeki Pregoły.

Znakiem rozpoznawczym tego obszaru są mosty w Stańczykach, które są ulubionym miejscem sportów ekstermalnych młodych ludzi z kraju i Europy. Natomiast wszystkie rzeczki puszczy płyną w kierunku północnym do rzeki Pregoły.

W przeszłości historycznej w puszczy często polowali królowie pruscy, a także cesarz niemiecki Wilhelm II. W miejscowości Romincie miał nawet swój pałac myśliwski ( dziś ruiny fundamentów), ale w okolicy można spotkać liczne głazy, które upamiętniają łowieckie sukcesy cesarza. Do Puszczy Rominckiej do dnia dzisiejszego przyjeżdżają koronowane głowy Europy np. w 2003 roku na żubra zasadzał się tam król Hiszpanii Juan Carlos. Do herbowego zwierza zalicza się tu jednak jeleń, ale są tu również łosie i wilki. Największym rezerwatem w puszczy jest „Mechacz Wielki” o powierzchni 146 ha. Kolejne rezerwaty przyrody to: Boczki ( chroni zbiorowiska leśne – grądy), Czerwona Struga ( chroni las łęgowy). Dziki Kąt ( chroni naturalny las sosnowo – świerkowy), Struga Żytkiejmska ( chroni lasy bagienne). Puszcza Romincka przyciąga turystów licznymi pomnikami przyrody i zabytkami. W samej Gołdapi i na terenie gminy rośnie 11 pomnikowych dębów. Miasto zostało uznane za uzdrowisko, ze względu na złoża borowin. W gminie Dubeniki można podziwiać duży głaz narzutowy.

O Puszczy Rominckiej turyści mogą wiele dowiedzieć się w czasie zwiedzania ścieżki dydaktycznej w Jurkiszkach przez miejscowe nadleśnictwo. Tereny puszczańskie można zwiedzać pieszo z plecakiem lub na rowerze.

PARK KRAJOBRAZOWY PUSZCZY ROMINCKIEJ został utworzony w 1998 roku. Park obejmuje tylko tereny na powierzchni po stronie Polskiej łącznie z obrzeżami. Powierzchnia Parku wynosi 14 620 ha, a strefa ochronna 8 500 ha. Tereny Puszczy pod względem krajobrazowym należą do najciekawszych obszarów Mazur. Najwyższy punkt na terenie Parku wznosi się na wysokość 281 m. n. p. m. Na terenie Puszczy do głównych cieków zalicza się rzeki: Błędziankę Bludzię i Żytkiejmską Strugę. Ta sieć wodna jest uzupełniona przez kilka jezior, które leżą w strefie ochronnej. W Parku Krajobrazowym występuje też kilka torfowisk, bagien, strumieni oraz źródlisk. Do osobliwości zaliczane są tzw. torfowiska źródliskowe.

Flora puszczy obfituje w wiele rzadkich okazów, jak np.: turzyca patagońska, szczwoligorz pochwiasty, które w Polsce są spotykane jedynie w górach. Inne interesujące rośliny to: żurowina drobnolistna, bażyna czarna, pióropusznik strusi, wielosił błękitny, malina moroszka.

W puszczy jest także bogaty świat zwierzęcy. Czyste i szybko płynące rzeczki stanowią doskonale środowisko dla rozwoju ryb: lipieni, pstrągów potokowych.

W puszczy żyją tracze nurogęsi, rybołowy, orliki krzykliwe, bociany czarne, jarząbki, puchacze, dzięcioły białogrzbiete i zielonosiwe. W puszczy maja liczne siedliska bobry. Jest tu mnóstwo jeleni i wiele gatunków innego zwierza m. in. wilki, rysie, łosie itp.

Park Krajobrazowy Puszczy Romienickiej jest najmłodszym parkiem w województwie. Utworzony został w 1998 roku. Położony jest w północno – wschodnim skraju województwa w gminach Gołdap i Dubeniki. Zajmuje powierzchnię 14,6 tysięcy ha, a jego otulina – 8,5 tysiąca ha. Siedziba parku znajduje się w Żytkiejmach.

W Parku Krajobrazowym Puszczy Rominckiej powstały gliniane budowle dla dzikich pszczół. Badania wykazały, iż zamieszkało w nich wiele gatunków owadów. Budowle te nawiązują do dawnych budowli glinianych na pograniczu polsko – litewsko – pruskim. Jest to stosunkowo prosty sposób poprawy warunków bytowania pszczół dzikich. Wybudowane budowle gliniane służą dla celów badawczych i edukacyjnych. Stwierdzono, że budowle te dobrze spełniają swoje funkcje i dlatego postanowiono wybudować kolejna partię.

Dzikie pszczoły to jeden z wielu elementów środowiska przyrodniczego wymagający rozsądnych zabiegów ochronnych.

Na terenie parku dotychczas utworzono pięć rezerwatów przyrody i kilkanaście pomników przyrody. Zabytkami kultury materialnej są liczne kurhany, grodziska, cmentarze z okresu I, II wojny światowej. Do szczególnie interesujących obiektów sztuki inżynierskiej zaliczane są wiadukty, które projektowali i budowali inżynierowie włoscy. Największy z nich znajduje się nad rzeka Błędzianką koło miejscowości Sańczyki. Natomiast nieco mniejsze znajdują się nad rzeką Jarką koło Bortkun oraz nad rzeka Bludzią w Kiepojciach. Wiadukt szczególnie w Stańczykach jest odwiedzany przez licznych turystów krajowych i z Europy oraz przez miłośników sportów ekstermalnych ( skoki na bandzie).

Myśliwski raj

Około XVI wieku ostatni mistrz zakonu krzyżackiego, Albrecht Hohenzollern rozpoczął akcje kolonizacyjną. Z jego polecenia w latach 1565 - 1570 założono miasto Gołdap, które stało się własnością władców Prus, początkowo książąt, potem królów, a w końcu cesarzy niemieckich. Tym sposobem Puszcza Romincka stała się ich terenem polowań. Do czasów nam współczesnych zachowały się na terenie puszczy kamienie upamiętniające sukcesy myśliwskie cesarza Wilhelma II.

Chociaż puszcza w wyniku upływu stuleci się skurczyła, ale w 1937 roku Zarząd Lasów Rzeszy Niemieckiej uznał ją rezerwatem łowieckim. Do dnia dzisiejszego puszcza jest uznawana za najbardziej atrakcyjny rejon łowiecki w Polsce.


PARK DZIKICH ZWIERZĄT

W lasach Puszczy Piskiej była położona opuszczona wieś otoczona ze wszystkich stron rozległymi lasami puszczańskimi. W okresie dokonujących się przemian demokratycznych w Polsce w 1989 roku dr Andrzej Krzywiński postanowił na tych cudownych terenach otworzyć „Park Dzikich Zwierząt”. Jego fantazja stała się rzeczywistością i stworzył on cos, czego w Polsce jeszcze nie było. I tak powstał Park Dzikich Zwierząt w Kadzidłowie miejscowości na trasie z Mikołajek do Rucianego – Nidy, w niewielkiej odległości od siedziby gminy w Ukcie ( nieco w bok wśród głuszy leśnej) powstał cudowny Park Zwierząt Dzikich. W tej opuszczonej mazurskiej oazie można nawiązać bliski kontakt ze zwierzętami, które znamy z opowiadań, zdjęć.

Wiele ludzi poznało Kadzidłowo, jako „Park dzikich zwierząt”. Jednak obok Parku powstaje skansen, którego gospodarzami są Danuta i Krzysztof Worobiec. Na tym terenie są już trzy stare chałupy mazurskie. W jednej z tych chałup urządzono klasę szkolną taka jaka była w latach międzywojennych. W izbie są ustawione drewniane ławki z pochylonymi blatami, miejscami na kałamarze. Ja po II wojnie światowej poznałem takie ławki w mojej wiejskiej szkole we wsi targowisko na pograniczu z Mazurami i gdy zwiedzałem to miejsce w Kadzidłowie przypomniały mi się lata 1945-1946. Takie ławki były jeszcze w szkole, do której zostałem skierowany w 1952 roku jako młody nauczyciel ( Platyny i Smykowo). Może to i dobrze, że małżeństwo Worobiec tworząc ten skansen ratują od zapomnienia to, co miało miejsce w przeszłości w szkolnictwie, by młodzi ludzie poznając przeszłość zdali sobie sprawę, jaką drogę przeszliśmy do współczesności i co z tej wiedzy historycznej dla nich wynika. Idea zrobienia regionalnego muzeum w chacie przez małżeństwo ma znaczenie nie tylko historyczne, ale przede wszystkim kształcące i wychowawcze.

Kadzidłowo jest szczególną atrakcją dla dzieci i młodzieży, bowiem tu można zwierzęta karmić, głaskać i dotykać, a nawet pocałować i przytulić np. daniela i inne leśne zwierzaki, które możemy mieć na wyciągnięcie ręki. Dodając do tego skansen historycznie wzbogacony o przedmioty użytkowe z dawnych epok i chatę mazurska urządzona na wzór dawnej klasy szkolnej stworzono swego rodzaju całościowy obraz przeszłości ludu mazurskiego.

Nie ma tu lwów, tygrysów, słoni. Te zwierzęta są w typowych ogrodach ZOO. Tu są jednak w ogrodzeniach na dużej powierzchni wilki, rysie, łosie, a więc nasi sąsiedzi z polskich lasów. Na wolności są też jelenie Syberyjskie, które odkrył badacz Syberii Benedykt Dybowski. Po dość rozległym terenie spacerują nie tylko jelenie Syberyjskie, ale są też Azjatyckie, jaki i bardzo przyjacielskie osły, które gdy poczują zapach jabłek nie odstępują na krok posiadacz tego przysmaku.

Dla dzieci jest to niezapomniane przeżycie, którego nie doznają w żadnym ZOO. Będąc na wakacjach na Mazurach, w Mikołajkach ( 9 km na południe w kierunku Ukty), w Rucianym – Nidzie ( 8 km na północ w kierunku Ukty). Nieco dalej jest z Piecek, Pisza, Orzysza, Mrągowa, ale warto pokazać Park Dzikich Zwierząt szczególnie dzieciom.

Właściciel Parku Dzikich Zwierząt, dr Andrzej Krzywiński, prowadzi pionierskie badania nad przywróceniem w Puszczy Piskiej populacji rysia. W działaniach tych wspiera go dyrekcja Mazurskiego Parku Krajobrazowego oraz Nadleśnictwo Maskulińskie. Celem ich działań jest by rysie zasiedlające kiedyś Puszczę Piską były 52 przy obecnym ich wprowadzaniu takie same jak dawniej. Takie rysie znaleziono na terenach Puszczy białowieskiej, na Białorusi i te rysie umieszczono w Kadzidłowie, by się zaadoptowały są to samice. Do nich przywędrowały z Puszczy Białowieskiej dwa samce i jest nadzieja, że się tu zadomowią i Puszcza piska stanie się ich stałym siedliskiem. Na wolność wypuszczono dwie samice i być może, że dojdzie do partnerstwa z rysiami, które przywędrowały z Puszczy Białowieskiej

Zachodnie Pojezierze Mazurskie

Geograficznie jest to rozległy obszar położony na wschód od rzeki Wisły i na zachód od rzeki Pasłęki. Trudne jest natomiast określenie szczegółowe granicy południowej i północnej. Możemy jednak dość szczegółowo określić, co wchodzi w skład Zachodn9iego Pojezierza Mazurskiego. Jest to obszar. Który dość mocno różni się od Wschodniego Pojezierza Mazurskiego, na którego obszarze dominują wielkie niecki jezior polodowcowych, które ukształtowały się w dawnych wytopiskach po lodowcu skandynawskim. Ponadto dominuj a tu dopływy rzek: Pregoły i Niemna, w dorzeczach, których leży cały obszar porośnięty lasami iglastymi i mieszanymi. Zachodni obszar Pojezierza Mazurskiego ma inny charakter, gdy6ż w tym regionie zlodowacenie bałtyckie nakładało się trzykrotnie i w jego wyniku ukształtował się ostatecznie Garb Lubawsko – Nidzicki z najwyższym wzniesieniem Górą Dylewską (312m.n.p.m.). Ponadto do obszaru tego należą: Pojezierze Iławsko – Ostródzkie, Pojezierze Brodnickie i Drumliny Morąskie

W niemieckiej literaturze fachowej poza całościowym omówieniem Pojezierza Mazurskiego- Prus Wschodnich, prezentacją poszczególnych miast w licznych monografiach to, oddzielne przewodniki otrzymały poszczególne ziemie. Oddzielne opracowania posiadają: Warmia, Mazury Pruskie, ziemie litewskie, Górne Prusy (Oberland) oraz inne. Dodatkowo potraktowano Nizinę Elbląską łącznie z kanałem Elbląg – Ostróda i ten obszar nazywano ‘Oberlandem”, czyli Prusami Górnymi. Dlaczego Prusami Górnymi?. Otóż nikt tego faktu nie umie dokładnie wyjaśnić. Prawdopodobnie wynika to z istnienia na północnych krańcach krainy Garbu Lubawsko – Nidzickiego (prof. Kondracki). Chociażby z tego względu Niemcy do tego obszaru przywiązywali bardzo wielką uwagę i dlatego też poświęcili tym terenom wiele interesujących opracowań. Dla przykładu podam, że wydali m.in. album ze 144 zdjęciami, który w całości był poświęcony walorom krajobrazowym i technicznym Kanału Elbląsko – Ostródzkiemu. Niestety we współczesnej literaturze nie znajdujemy żadnej pozycji, która wyodrębniałaby ten obszar z całości Pojezierza Mazurskiego i Powiśla. Jedyną znaczącą wyżyną tego obszaru jest Garb Lubawsko, – Nidzicki, a pozostałe tereny są raczej obszarami morenowymi o nieznacznych wysokościach. Są to obszary położone na północ i na wschód oraz na zachód, gdzie maksymalna wysokość ponad poziom morski nie przekracza 150 metrów. Dotyczy to obszarów położonych między historyczną Warmią a niziną nadwiślańską, ciągnącą się mniej więcej od Elbląga, przez okolice Pasłęka i Morąga do otoczenia okolic Ostródy, z tym, że niektórzy historycy i geografowie zaliczają do „Oberlandu” także okolice Szczytna i Nidzicy. Ostróda w owych latach uchodziła za główne miasto „Oberlandu”. Współcześnie tego podregionu już się nie dostrzega. Być może ze szkodą dla Ostródy, gdyż to miasto jest portem trzech śródlądowych, unikalnych w Europie, a może być, że i na świecie.

Kanał Ostróda – Elbląg o długości 82 km jest największą atrakcją turystyczną, gdyż na jego trasie występuje pięć pochylni i dwie śluzy, a różnica poziomów między lustrem wody jeziora, Drwęckiego i Jeziora Druźno wynosi aż 104,8 metra. Dodać wypada w tym miejscu, że Ostróda jest jedynym portem śródlądowym trzech unikalnych kanałów. Już wymienionego i najdłuższego Kanału Ostróda – Elbląg (82 km), Kanału Ostróda – Iława ( 48 km) i Kanału Ostróda – Stare jabłonki ( 16,8 km). Łączna długość kanałów śródlądowych tego obszaru wynosi 129,8 km i jest to najdłuższy i najatrakcyjniejszy zespól kanałowy w Polsce. Ponadto jest to jedyny w świecie tego typu kanał, który na niezmienionych zasadach funkcjonuje nieprzerwanie od 144 lat i stanowi unikalna atrakcje turystyczna Polski w świecie. Ponadto wynoszenie statków na pochylnie odbywa się na zasadzie siły spadku wody z kanału. Tego typu urządzenia działają tu od 144 lat. Dziś już nigdzie na świecie tą techniką nie dokonuje się wyciągów (działają urządzenia oparte na zasilaniu elektrycznym lub mechaniczne). Na całej trasie turyści mogą podziwiać unikalną przyrodę tak florę jak i faunę. Jezioro Druźno jest rezerwatem ptactwa wodnego i błotnego, a ponadto są tu największe skupiska lęgowe łabędzia niemego.

Kanał Ostróda – Iława ma długość 48 km. Z węzła wodnego w Miłomłynie skręcamy w lewo i kanałem płyniemy aż do jeziora Dałby i stąd na jezioro Jeziorak, które jest najdłuższym jeziorem w Polsce (27,5 km) i na wodach, którego leży największa wyspa śródlądowa w Polsce (Wielka Żuława, pow. 86 ha). Wypływając z węzła wodnego w Miłomłynie płyniemy kanałem równolegle do drogi prowadzącej w kierunku Zalewa. Po minięciu Bynowa dopływamy do jeziora Karnickiego, które budowniczowie musieli przedzielić grobłą wysokości 20 i szerokości 38 metrów. Pod groblą zostały założone dreny, gdyż do północnej części jeziora wpływa rzeka i trzeba było umożliwić przepływ wody. Grobla ciągnie się na długości 384 metrów i w jej koronie został wydrążony kanał. Jest to jedna z nielicznych atrakcji na tym szlaku kanałowym, a także w Polsce.

Kanał Ostróda – Stare Jabłonki ma długość 16, 8 km, ale należy do szczególnie atrakcyjnych i bardzo obleganych przez kajakarzy i żeglarzy. Z przystani nad jeziorem Drwęckim kierujemy się na północ i po minięciu ujścia rzeki do jeziora dopływamy po prawej stronie do wejścia na kanał i po kilkunastu metrach jesteśmy w śluzie Ostróda, gdzie następuje podniesienie naszej jednostki o 1,4 metra, dalej płyniemy kanałem przez kilkaset metrów i po minięciu mostu drogowego trasy Warszawa – Gdańsk wpływamy na jezioro Pauzeńskie. Tu kierujemy się prawą stroną toru wodnego i tak dopływamy do kolejnej śluzy: ”Mała Ruś” i tym razem nasza jednostka zostanie podniesiona o kolejne 1,4 metra. Wpływamy na około 5,5 km odcinek kanału, który ciągn8ie się w malowniczych lasach Nadleśnictwa Stare Jabłonki. Po wypłynięciu z kanału jesteśmy na wodach jeziora Duży Szeląg, gdzie kierujemy się w prawo do kanału pod drogą Toruń – Olsztyn i linią kolejową tej samej relacji. Wypływamy na jezioro Szeląg Mały, które należy do bardzo malowniczych jezior i dlatego jest oblężone przez liczne ośrodki wypoczynkowe m.in.: Stanicę Wodną PTTK, Ośrodek „Elemis” i Hotel „Anders”. Tu możemy zatrzymać się na dłuższy wypoczynek.

Na obszarze Zachodniego Pojezierza Mazurskiego poza kanałami, które niewątpliwie należą do największych atrakcji, są tu liczne jeziora na czele z Jeziorakiem, nad którym powstało wiele ośrodków wypoczynkowych, które szczególnie jest oblegane przez żeglarzy i kajakarzy. Także jezioro Drwęckie będąc zbiorczym jeziorem z okolicznych jezior i portem trzech kanałów jest dużą atrakcja turystyczną. Tu rozlokowały się liczne przystanie żeglarskie i kajakowe, a na promenadzie jeziora powstały liczne bary i trzy hotele.

Kolejną atrakcja tego obszaru są parki krajobrazowe, rezerwaty przyrody i pomniki przyrody.

Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego leży w środkowej części i zajmuje powierzchnię 25045 ha. Park prezentuje charakterystyczne cechy krajobrazu pojeziernego, wyrażające się zróżnicowaną rzeźba terenu. N jego terenie dominantę stanowią obszary polodowcowe – morenowe oraz tereny sandrowe, które są pokryte lasami. Lesistość parku sięga 62%, a wody obejmują 27% powierzchni. Mimo mało intensywnych działa n człowieka nastąpiły pewne zmiany w pierwotnym krajobrazie. Pod względem florystycznym Park charakteryzuje się wysoką różnorodnością. Głównym składnikiem są zbiorowiska leśne, znaczny jest udział roślinności wodnej, nieco mniejszy bagienno – torfowe, łąkowej i innej. Na terenie parku stwierdzono występowanie 790 gatunków roślin kwiatowych, co stanowi 35% flory polskiej. Występuje tu 32 gatunki roślin kwiatowych, które podlegają całkowitej ochronie. Wśród 66 zespołów roślinnych są zespoły uzależnione od wysokiego poziomu wód gruntowych są to łęgi i grądy, ale to również olsy, bory bagienne, łozowiska, torfowiska i bagna, które wzbogacają różnorodność całego obszaru.

Na terenie parku występuje dość złożona fauna, o dużym zróżnicowaniu. Stwierdzono występowanie 187 gatunków kręgowców, 135 gatunków ptaków i 32 gatunki ssaków. Na terenie parku występują 35 rezerwaty przyrody m.in.: rezerwat „Czerwica” (ochrona kormoranów), rezerwat „Jezioro Gałdy” (ochrona miejsc lęgowych ptaków wodno – błotnych), rezerwat ”Jezioro Jasne” (ochrona jeziora oligotroficznego z bardzo czystą i kwaśną wodą). Ponadto w parku znajduje się 41 pomników przyrody (dęby, buki, cisy, sosny, jałowce i Sosnowa Aleja Napoleona” w Szymbarku. Na terenie parku znajduje się sporo zabytków architektury i budownictwa oraz historycznych układów przestrzennych ( zespoły pałacowe w Kmieńcu, Szymbarku, Januszewie i Piotrkowie).

Kolejnym parkiem krajobrazowym tego obszaru jest: ”Park Krajobrazowy Wzgórz Dylewskich „, o powierzchni 7782 ha., Gdzie lasy zajmują 3519 ha?, A wody tylko 12,9 ha. W krajobrazie parku dominują lasy liściaste – grądy i buczyny oraz bory mieszane. W parku występuje 749 gatunków roślin naczyniowych i 92 gatunki mszaków. W składzie roślinności występują gatunki górskie i podgórskie, które zasiedlają zbocza i dna parowów. Stwierdzono występowanie na tym terenie 36 gatunków chronionych (cis pospolity, lilia złotogłów, pióropusznik strusi, rosiczka okrągłolistna, storczyk plamisty podkolan biały).

Na obszarze parku stwierdzono występowanie 143 gatunków kręgowców, w tym 100 z nich jest objęta ochroną gatunkową. Ewenementem jest występowanie tu dużego stada muflonów ( około sto sztuk).

W parku są trzy rezerwaty przyrody i 17 pomników przyrody. Do szczególnych atrakcji należy ścieżka przyrodnicza zbudowało ją Nadleśnictwo Olsztynek. Rezerwaty to: „Jezioro Francuskie” (ochrona 3 wierzby borówkolistnej i fragmentów buczyny pomorskiej), „Dylewo” – rezerwat ten chroni buczynę pomorską, w którym rosną 120 -letnie buki. „Rzeka Drwęca” – ochrona wód rzeki oraz ryb: pstrąga, łososia, troci, certy. N terenie parku utworzono 17 pomników przyrody (drzewa, grupy drzew, głazy narzutowe).

Do zabytków kultury materialnej należą: zespoły pałacowo – dworskie w Elgnowie, Zajączkach, Lipowie, także 16 podworskich parków, 20 cmentarzy, 6 stanowisk archeologicznych. Z obiektów sakralnych na uwagę zasługują: kościoły w Glaznotach, Pietrzwałdzie, Durągu i Ornowie. Szczególnie ciekawym zabytkiem jest trzyprzęsłowy wiadukt dawnej linii kolejowej w Glaznotach.

Szczególną atrakcją w rejonie parku jest ścieżka ekologiczna zbudowana przez Nadleśnictwo Olsztynek. Na szlaku ustawiono 18 tablic informacyjnych, które pozwalają turyście zapoznać się z zasobami parku. Ponadto została wytyczona trasa do jeziora Francuskiego oraz oznakowane zostały pomniki przyrody i rośliny chronione’ Dla turystów wyznaczono miejsce na urządzenie ogniska i wypoczynek. Zostało powołane Stowarzyszenie Miłośników Wzgórz Dylewskich, które propaguje walory krajobrazowo – przyrodnicze.

W całym kraju nie ma lepszych warunków do uprawiania żeglarstwa, kajakarstwa, jazdy konnej lub rowerowej niż na Mazurach. Z drugiej strony nie można się ograniczać jedynie do krótkiego sezonu letniego, a trzeba poszukiwać nowych rozwiązań m. in. w coraz popularniejszej agroturystyce, nizinnych sportach zimowych, jak narciarstwo w okolicach Góry Dylewskiej, Góry Krzyżowej koło Lidzbarka Warmińskiego, czy też na terenie Gołdapi. Turystyka aktywna zdobywa sobie coraz szersze pole i dlatego samorządy lokalne muszą patrzeć perspektywicznie, jak m. in. wykorzystać tereny po dawnych liniach kolejowych na ścieżki rowerowe i dla celów uprawiania narciarstwa nizinnego. Jednak żeglarstwo i kajaki będą stanowiły tu domenę. Dlatego też władze muszą zadbać o jakość świadczonych usług przez gestorów turystyki, poziom bazy hotelowej i gastronomicznej. Turysta do znanych i renomowanych ośrodków wypoczynku chętnie wraca 0 Najlepszym przykładem są tu Stare Jabłonki, Karnity, Miłomłyn, Tarda.

Do najciekawszych zespołów przyrodniczych Pojezierza Brodnickiego należą rezerwaty: „Leśny Milewo” (pow. 5,37 ha. Obejmuje ochroną buczynę na granicy jej zasięgu), „Okonek” ( pow. 8 ha., Ochrona roślinności torfowiskowej), „Stręszek” – obejmuje torfowisko wysokie otaczające jezioro), „Ostrowy” nad rzeką Brynicą (pow. 2,06 ha, las mieszany z lipą drobnolistną), „Czarny Bryńsk”(pow. 11,34 ha., Jezioro z roślinnością torfowiskową z kłocią wiechowatą), „Szumny Zdrój” (pow. 4,75 ha, las mieszany z bogatym runem i ciosnkiem niedzwiedzim, „Bobrowisko”, stanowisko modrzewia polskiego (3,41 ha. Pow.). Na Pojezierzu Brodnickim występuje także wiele pomników przyrody oraz dziesiątki jezior. Do największych i najbardziej obleganych przez turystów należą jeziora: Bachotek, Partęczyny i Łąkorz.

Całość obszaru od Wzgórz Dylewskich po Brodnicę łączy pradolina rzeki Drwęcy. Rzece i czystości jej wód wiele uwagi poświęcają władze dwóch województw (warmińsko – mazurskiego i kujawsko – pomorskiego), siedmiu powiatów i 18 samorządów lokalnych. Od 18 lat organizowane są w miesiącu czerwcu każdego roku „Dni Drwęcy”. Głównym celem organizowanych dni są działania proekologiczne na rzecz ochrony wód rzeki i jej dorzecza. Upowszechnianie walorów krajobrazowych całego Zachodniego Pojezierza Mazurskiego jest nadrzędnym zadaniem władz lokalnych i stowarzyszeń społecznych. Te cudowne pod względem przyrodniczym miejsca na terenie Zachodnich Mazur nie potrzebują żadnej reklamy, gdyż turyści dobrze je poznali. Tereny te wymagają jedynie doinwestowania, by stale podnosić standard usług turystycznych, bowiem wysoki poziom usług i ich różnorodność są najlepszym gwarantem przyciągnięcia wielu koneserów uprawiających turystykę aktywna.

Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego

Utworzenie tego parku, jak i Parku Krajobrazowego Wzgórz Dylewskich pod wspólna dyrekcją mającą siedzibę w Jerzwałdzie koło Iławy miało na celu aktywizacje gmin leżących w jego granicach. Dotyczy to zarówno zadań z zakresu ochrony środowiska, rozwoju turystyki, jak również korzystanie z przywilejów wynikających z udostępnienia chronionych obszarów. Dzięki tak pojętym działaniom obszar parków zyskuje wielu przyjaciół, którzy powołują stowarzyszenia. Przykładem tego może być powołanie w 1999 r. Stowarzyszenie Miłośników Wzgórz Dylewskich.

Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego został powołany w 1993r. Jego powierzchnia wynosi 25 045 ha. Park jest otoczony otulina o powierzchni 18 038 ha. W Obszar parku wchodzą tereny gmin: Starego Dzierzgonia, Susza, Iławy, miasta i gminy Zalewo oraz miasta Iławy. Największą część parku pokrywają rozlegle lasy (15 184 ha), które ciągną się od Starego Dzierzgonia i Zalewa do Iławy. Na terenach parku i jego otuliny lezą 43 jeziora o łącznej powierzchni 6 003 ha, z czego aż 50% przypada na jezioro Jeziorak, najdłuższe jezioro w Polsce ( 27,5 km), na wodach którego jest położona największa wyspa śródlądowa w Polsce – Wielka Żuława ( 86 ha). Ponadto większe jeziora na terenie parku to: Płaskie, Ewingi, Rucewo, Wielkie, Gaudy. Królem Pojezierza Iławskiego, a jednocześnie najdłuższym jeziorem w Polsce jest Jeziorak (27,5 km dł.). Najbardziej znana zatoką jest ta, nad która są położone Siemiany, gdzie znajduje się największe letnisko nad jeziorem. Na wodach jeziora jest kilkanaście wysp, ale największą jest Wielka Żuława ( 86 ha pow.). Na wyspie tej kiedyś w przeszłości nakręcono film „Gniazdo” o Mieszku I, wówczas można było na wyspę dostać się mostem - „ starym piastowskim”. Aktualnie na wyspę dociera się promami, które są w posiadaniu każdego z ośrodków wypoczynkowych zlokalizowanych nad Jeziorakiem. Dla Iławy wyspa ta jest nadal szansą niespełnioną, ale może to i lepiej dla ochrony przyrody i naturalnego krajobrazu.

W granicach Parku krajobrazowego Pojezierza Iławskiego leży 43 jeziora, a spora ich ilość stanowi rezerwaty przyrodnicze. Natomiast jezioro koło zamku w Szymbarku jest akwenem, który doskonale nadaje się do uprawiania sportów wodnych. Zamek stanowił rodową siedzibę von Finckensteinów, która uległa zniszczeniu w 1945 roku. Próby jego odbudowy, jak do tej pory się nie powiodły, ale jako ruina robi duże wrażenie na zwiedzających. Podobnie jest z pałacem w Kamieńcu, gdzie po pobycie Napoleona Bonaparte w Ostródzie ( od 21 lutego do 1 kwietnia 1807 roku) przeniósł swój sztab do obszerniejszego zamku w Kamieńcu. To w tym zamku spotykał się z hrabiną Walewską.

Siedziba dyrekcji Parków krajobrazowych Pojezierza Iławskiego i Wzgórz Dylewskich mieści się w Jerzwałdzie. Tu w Jerzwałdzie mieszkał też znany pisarz Zbigniew Nienacki, autor wielu interesujących powieści przygodowych dla młodzieży m. in. „Pana Samochodzika”, ale także powieści dla dorosłym m. in. „Raz w roku w Skirławkach”.

W Parku występuje 90 gatunków roślin kwiatowych, w tym 32 gatunki podlegające całkowitej ochronie, a 13 gatunków roślin ochronie częściowej. Z roślinności 66 zespołów zależy od wysokiego poziomu wód gruntowych ( łęgi, grądy, olsy, bory bagienne, łozowiska, torfowiska i bagna). Na tym obszarze kończy się występowanie buczyny pomorskiej. Ponadto w parku występuje 27 gatunków roślin rzadkich (olsza szara, wierzba rokita, bażyna czarna, żurowina okrągłolistna).

Ze świata zwierzęcego na terenie parku występuje 187 gatunków kręgowców. Ponadto występuje tu 10 gatunków płazów, 4 gatunki chronionych gadów ( jaszczurka zwinka, padalec, zaskroniec, żmija zygzakowata) Ze 135 gatunków ptaków, aż 116 gatunków podlega ochronie. Także 32 gatunki ssaków podlegają ochronie. Do nich zaliczają się m.in.: wiewiórka, łasica, jeż, wydra. Natomiast z ptaków drapieżnych: bielik, orlik krzykliwy, rybołów, kania ruda, kania czarna, trzmielojad, myszołów, krogulec, jastrząb błotniak stawowy, kobuz.

W 2004 roku przeprowadzono liczenie bocianów na obszarze administrowanym przez dyrekcję Parków Krajobrazowych w Jerzwałdzie. Na obszarach badanych gmin: Iława, Zalewo, Susz, Ostróda, Lubawa, Dąbrówno, Grunwald naliczono 430 gniazd, w których łącznie zlokalizowano 900 piskląt bocianich. Najwięcej gniazd było na terenie gminy Zalewo (127), następnie w gminie Iława (117). Stwierdzono, że w tych gminach liczba gniazd wzrosła o 38%. Natomiast stosunkowo niewiele gniazd znajduje się na terenie gminy Dąbrówno ( 18), gminy Grunwald ( 45), i gminy Lubawa (34). Rok 2004 był bardzo dobry dla rozwoju rodzin bocianich, gdyż decydującą ilość młodzieży ocenia się średnio na trzy sztuki w każdym gnieździe.

Tereny parku są szczególną atrakcja turystyczną dla tysięcy przybywających do Iławy i okolic turystów z kraju i Europy.

Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej

Park ten powstał w 1985 roku, ale jego walory krajobrazowe i przyrodnicze dostrzegali już Niemcy. Wzgórza morenowe są porośnięte lasem bukowym. Na tym terenie zachowały się liczne ślady wpływów niemieckich w nazewnictwie: Wzniesienie Bismarcka, Wzniesienie Wilhelma. Główną miejscowością po Tolkmicku na tym obszarze są Kadyny, które w przeszłości historycznej były posiadłością cesarską. W Kadynach jest wspaniała stadnina koni i dobrze zachowany zespól pałacowo –folwarczny. W Kadynach interesującą jest też architektura chałup wiejskich. Od wieków znakiem rozpoznawczym Kadyn były cegielnie, które dostarczały surowca do budowy wielu zamków krzyżackich. To m. in. dlatego nad brzegiem zalewu Wiślanego poprowadzono linię kolejową by był dogodny dowóz cegły do budownictwa. To z cegielni w Kadynach korzystano także przy odbudowie po II wojnie światowej wielu zamków na Mazurach i Powiślu. W jednej z dawnych cegielni odbył się egzamin czeladniczy kowali. Składa się tak, że prezes Stowarzyszenia Podkuwaczy Polskich ma swoją kuźnię w Kadynach. Będąc w Kadynach nie można nie zobaczyć sędziwego dębu Jana Bażyńskiego. Bażyński był przez pewien czas właścicielem Kadyn. Dąb Jana Bażyńskiego ma ponad 700 lat i około 10 metrów obwodu, a wysokość jego dochodzi do 26 metrów. Dąb ten jest królem utworzonego w latach siedemdziesiątych XX wieku Rezerwatu Las Kadyński. W Rezerwacie dominującym drzewem jest buk, ale występują tu dęby, lipy, klony.

Park krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej zaczyna się tuz za rogatkami miasta Elbląga od tzw. Bażantarni. Tu są wyznaczone ścieżki turystyczne: Alberta, Jaszczurek, Szlak Leśny, Szlak Górski. Tu w Parku piechurzy i rowerzyści maja wielką przyrodniczą atrakcję. Poza wymienionymi jest wiele innych oznaczonych tras wycieczkowych po Parku. Jest np. „Droga Pięknych Widoków”, lub „Jar Kamienia Złotego Wina”. Kamień ten jest położony w rejonie złotych buków, w połowie drogi miedzy Kadynami a wsią Pagórki. Jest to jeden z licznych pomników przyrody nieożywionej, których w Parku jest kilkanaście. Widoki są wspaniale zarówno na zalew Wiślany, jak też na liczne jary i wąwozy, które porastają lasy bukowe.

OSOBLIWOŚCI RZEKI PASŁĘKI

Rzeka Pasłęka oddziela dział wodny rzeki Wisły, Pregoły i Niemna i jest jedną z trzech najdłuższych rzek województwa warmińsko – mazurskiego. Dopływami rzeki Pregoły są Łyna i Węgorapa. Rzeki: Orzyc, Omulew, Rozoga i Pisa są dopływami rzeki Narwi, która wprowadza ich i swoje wody do Wisły. Natomiast rzeki Drwęca i Osa są bezpośrednimi dopływami Wisły.

Pasłęka jest rzeką samodzielnie doprowadzającą wody z całego dorzecza do Zalewu Wiślanego i wpada do niego w pobliżu miasta Braniewa. Rzeka Pasłęka charakteryzuje się dość dużymi spadkami i ma charakter zbliżony do rzek górskich, a na ocalej swojej długości posiada liczne przełomy. Źródliska rzeki są położone na wysokości 188 m. n. p. m. na polach wsi Gryżliny w okolicy Olsztynka. W bezpośrednim sąsiedztwie źródeł jest położone jezioro Pasłęckie. Wody Pasłęki w średnim spadku 1,0%o mają dość szybki bieg. Rzeka zmienia swój poziom ze względu na warunki klimatyczne obszaru, przez, który przepływa łącznie z dopływami, a szczególny wpływ na zmiany poziomu wody wywiera Garb Lubawsko – Nidzicki, gdzie znajdują się źródła rzeki. Czas zamarzania wód rzeki przypada na styczeń-luty i trwa od 30 – 40 dni. Rozlewiska rzeki są tworzone przez bobry, gdyż rzeka jest ich rezerwatem bobra. Zwierzęta te tak bardzo się tu rozmnożyły, iż rolnicy wnoszą do władz ochrony przyrody o zmniejszenie populacji bobra w dorzeczu rzeki. Część z przyrostu stada przyrodnicy przenoszą na inne tereny, ale niekiedy bobry same wędrują w poszukiwaniu nowych siedlisk. Bobry tak dobrze się tu zaklimatyzowały, że stanowią one największe w Polsce skupisko tych zwierząt od źródeł do ujścia w okolicach Braniewa. Rodzi się pytanie, dlaczego bobry upodobały sobie ten ekosystem rzeki. Wojna jak wiadomo ich wytępiła, ale po zakończeniu w II wojny sprowadzono 20 sztuk tych zwierząt i one się tu doskonale poczuły i w okresie 60 lat po II wojnie światowej. Najwidoczniej warunki lasów i zagajników mieszanych ciągnących się w dorzeczu rzeki oraz licznych łąk i dużej ilości bystrzy powodowało, że bobry doskonale się tu poczuły. Rzeka meandruje przez obszary ciągnących się kilometrami łąk i pastwisk oraz leśnych zagajników, a ponadto przepływając przez kilka jezior, w tym malownicze jezioro od Lęgu do Pelnika. Tereny te stanowią doskonałą osłonę dla życia i rozwoju bobra.

W II Rzeczypospolitej znane były żeremia bobrowe nad rzeką Nidą, w Puszczy Knyszyńskiej, nad Notecią, nad Wieprzem. Jednak najwięcej bobrów żyło na Podlasiu, nad górną Narwią w Puszczy Białowieskiej i Knyszyńskiej i nad rzeką Biebrzą, którą dawniej nazywano: B O B R Ą – od obfitości występowania tych zwierząt. Jednak ostatnie bobry na tych terenach wyginęły w pierwszej połowie XIX wieku i dopiero po II wojnie światowej powtórnie ta populacja się mocno rozmnożyła, ale dzięki wprowadzonej ścisłej ochronie.

Zgodnie z przeprowadzonymi badaniami Lidenmana w 1928 roku w Polsce żyło 235 sztuk bobrów, ale zaledwie 10 lat później nie pozostało z tej liczby więcej niż 50%. Kilkanaście sztuk bobrów przetrwało w okolicach Sejn na rzec zwanej Marychą i jeziorku Bobruszek.

Natomiast jedyne informacje, jakie pochodziły o życiu bobrów na Mazurach, to te, które zachowały się na rozlewiskach rzeki Pasłęki. Jednak nie bardzo wiedziano skąd się one tam wzięły, gdyż nie były to bobry europejskie, a kanadyjskie. Co prawda źródła niemieckie o istnieniu tu bobrów w okolicach rzeki Pasłęki wspominają, ale czy one przeżyły trudne lata II wojny światowej, trudno to dociec. Krążyły również pogłoski, że zostały tu przywiezione przez żołnierzy z frontu wschodniego i do rzeki Pasłęki je wpuszczono, ale najwiarygodniejszy wydaje się fakt sprowadzenia 10 sztuk bobrów z okolic Gdańska- Oliwy, a pochodzących z terenów Rosji. Jakby nie było, to bobry na rzece Pasłęce się dobrze zadomowiły i szybko się rozmnożyły, a ekosystem był tak sprzyjający, że teren ten stał się największym rezerwatem bobra w Polsce.

Bóbr kanadyjski jest mniejszy od europejskiego i występuje na terenach, gdzie rośnie osika, ale znacznie częściej, gdyż rośnie olcha i wierzba.

Dziś rzeka Pasłęka z dopływami jest największym w Polsce rezerwatem przyrody bobra o powierzchni 3173,32 ha.

W Polsce idea ochrony przyrody sięga dość odległych czasów. Zrodziła się najpewniej z lęku człowieka pierwotnego przed siłami przyrody. W miarce rozwoju ludzkości pojawiły się liczne nowe motywy związane z ochrona przyrody m. in. Gospodarcze, kulturowe i estetyczne.

Dla przykładu podam, że w Statucie Litewskim (1532r.) odnajdujemy następujący cytat o ochronie bobra: „…A jeżeliby, kto gwałtem bobry pobił, albo złodziejskim sposobem wykradł, takowy ma za gwałt, stosownie do prawa, zapłacić za każdego bobra zabitego: za czarnego cztery kopy groszy, a za szarego dwie kopy groszy.”

Już za czasów pierwszych Piastów istniał w Polsce urząd bobrowniczego. Ci uwolnieni spod władzy wojewodów i kasztelanów ludzie, zależni wyłącznie od króla i książąt, opiekowali się książęcymi hodowlami bobrów. Dozorca żeremi, czyli miejsc, gdzie bobry mieszkały gromadnie w swoich chatkach, zwanych gonami, nosił miano bobrownia. O jednym takim bobrowniku, którego wołano Jaśko z Makowa, wspomina Czacki w książce traktującej: „ O litewskich i polskich prawach”. Ten Czacki pisze, że Jaśko sporządzili w 1229 roku rejestr bobrów dla księcia Konrada mazowieckiego. Z rejestru tego wynikało, że w nadwarciańskiej bobrowni pod Pułtuskiem doliczył się 251 bobrów.

Do końca XVIII wieku, mimo panującego ustawicznie polowania na bobry sporo ich występowało na różnych obszarach Polski. Ale w dziele Aleksandra Połułańskiego „Opisanie lasów Królestwa Polskiego” (1854r.) czytamy, że ten piękny i mądry zwierz prawie całkowicie został wyniszczony, a to głownie za wartością jego futra ( zabiegano o nie), a także przypisywanym właściwościom leczniczym jego sadła.

W Polsce dziewki nowoczesnej ustawie o ochronie przyrody bóbr jest objęty całkowita ochrona. Dziś stan tych zwierząt Polsce jest oceniany na kilka tysięcy sztuk, ale jedne z największych skupisk występują na mazurach, w tym na rzece Pasłęce i jej dopływach oraz w wielu innych regionach Polski Północno- Wschodniej i nie tylko.

Bobra należy zaliczyć do niezwykle inteligentnych zwierząt. Buduje to zwierze na wodzie cale osady, przy czym zawsze reguluje poziom wody przy pomocy budowanych przez siebie tam. Materiałem budulcowym tam są drzewa podgryzane tak, by padały zgodnie z zamierzonym kierunkiem przez bobry. Kiedy następuje upadek drzewa bóbr stara się ukryć w miejscu bezpiecznym. Regulując bieg wody bobry wykonują czynności właściwe ich gatunkowi, ale w okolicznościach wyjątkowych spowodowanych przez naturę lub człowieka, potrafią rozwiązać trudności bardzo szybko i pomysłowo. Produkcja bobrów jest wielka, gdyż w czasie kilku miesięcy potrafią one dokonać ścięcia do 270 drzew ( jedna para bobrów).

Bobry miedzy sobą się porozumiewają. Bóbr nie przechodzi obok innego osobnika obojętnie zawsze stara się nawiązać kontakt przez wydanie głosu i wzajemne obwąchanie. Wynika to z faktu, że każda rodzina bobrza posiada swój własny zapach. Pamiętajmy, że zmyślność tych zwierząt podziwiali już Indyjanie Ameryki Północnej. Bobry potrafią wzajemnie się ostrzegać przed grożącym im niebezpieczeństwem przez wykonywanie uderzeń ogonem o powierzchnie lustra wody.

Mimo coraz powszechniej podnoszonych głosów przez rolników i leśników na temat dużych populacji bobrów i ich wpływu na środowisko człowieka nie dajmy się zwariować i dbajmy o piękno bobrów i ich żeremi i bądźmy w kontakcie z ochrona przyrody w wypadku dostrzeżenia kłusowników, których ostatnio pojawia się coraz więcej. Bóbr to piękne i mądre zwierze, dbajmy o jego przetrwanie w przyrodzie, by nie doszło do takiej sytuacji jak miało to miejsce w pierwszej połowie XIX wieku.

Rzeka Pasłęka i jej dopływy są nie tylko rezerwatem tych wspaniałych zwierząt, ale rzeka ta od wieków była granic…a zachodnią między Warmią i Mazurami. Obie nazwy mają, co prawda charakter historyczny, gdyż nazwa Warmia wywodzi się od plemienia Warnów, a nazwa Mazury od Mazurzenia z Mazowsza. Geograficznie jest to Pojezierze Mazurskie, które charakteryzuje się ponad 1000 jezior, których powierzchnia przekracza 1 ha. To rzeka Pasłęka dzieli dwa działy wodne Wisły i Pregoły i samodzielnie odprowadza swoje wody z dorzecza do Zalewu Wiślanego.



ZIELONE PŁUCA POLSKI

W czwartej zasadzie preambuły dokumentu Narodów Zjednoczonych „Środowisko i Rozwój” czytamy m.in.: „Dla osiągnięcia trwałego i zrównoważonego rozwoju konieczne jest, aby ochrona środowiska stanowiła nierozerwalną część procesów rozwojowych i nie była rozpatrywana oddzielnie od nich...” Tę zasadę zachowuje w całości opracowany przez specjalistów program województwa warmińsko – mazurskiego w zakresie kształtowania naturalnego środowiska. Na czoło zadań wysunięto problemy proekologiczne w zakresie budownictwa nowoczesnej infrastruktury technicznej dla ogółu oczyszczalni ścieków komunalnych i przemysłowych, problemów związanych z budową zakładów utylizacji nieczystości stałych. Przewidziano szereg działań nakierowanych na kształcenie ekologiczne lokalnych społeczności. Celem nadrzędnym jest zachowanie w stanie pierwotnym przyrodniczego krajobrazu Warmii i Mazur, a to może uczynić jedynie społeczeństwo dobrze przygotowane do realizacji przyjętego długofalowego programu, które będzie dysponowało nowoczesną techniką ochrony przyrody i powszechną świadomością, że ekologia to przyszłość dla nas i pokoleń. Działania proekologiczne są prowadzone przez wszystkie samorządy lokalne pod kierunkiem Urzędu Marszałkowskiego.

Opracowana strategia zakłada, by w ośmiu istniejących parkach krajobrazowych, dwóch parkach narodowych, 96 rezerwatach przyrody były zachowane wszystkie przepisy dotyczące ochrony, by w niedalekiej przyszłości z części parków krajobrazowych mogły powstać parki narodowe. Podejmowane kroki wychodzą naprzeciw stawianym wymogom przez Unię Europejską. Sądzić należy, że nie przypadkowo „Greenpeace” nazwał tereny Polski Północno – Wschodniej „Zielonym tygrysem Europy”.

Zielone płuca Polski obejmują rozległe puszczańskie obszary (Puszczę Piska, Knyszyńska, Rumienicką, Lasy Napiwodzkie i wiele innych), liczne parki, w tym narodowe i krajobrazowe, dziesiątki rezerwatów przyrody, setki pomników przyrody, dziesiątki tysięcy jezior, w tym Wielkie Jeziora Mazurskie. Troska o ochronę tych unikalnych krajobrazów polodowcowych ma ogromne znaczenie dla powszechnej ochrony naturalnego krajobrazu. Dbanie zaś przez ludzi o czystość naturalnego środowiska jest ewidentną koniecznością. Jest to tym bardziej zasadne, że Urzędy Marszałkowskie poczynając od 2002 r. maja zwiększone zadania związane z ochroną naturalnego środowiska. Do szczególnie ważnych należy gospodarka odpadami, zaostrzenie przepisów w zakresie wprowadzania ścieków do wód uprzednim oczyszczeniu (poprzednio zadania te były w kompetencji wojewody). Nowością jest również konieczność ewidencji przez urzędy marszałkowskie wytwarzania i gospodarowania odpadami przez podmioty gospodarcze i społeczeństwo. Ewidencja ta dotyczy zarówno podmiotów wytwarzających jak i importujących towary, nie osiągających wymaganego przez Ministerstwo Ochrony Środowiska i Zasobów Mineralnych poziomu odzysku surowców czy recyklingu. Wszyscy ci producenci i importerzy od stycznia 2002 r. są objęci ustawowym obowiązkiem wnoszenia tzw. Opłaty produkcyjnej. Nowe rozwiązania sprzyjają aktywizacji działań „Zielonym Płucom Polski”. Ogromne znaczenia ma tu odzysk papieru do powtórnego przerobu. W Polsce za mało trafia papieru do powtórnego przerobu, gdyż zaledwie 39%, gdy tymczasem np. w Niemczech i Szwajcarii po 60%, w Holandii około 63%, a w Austrii aż 68%. Dlatego też w tej, jak i w innych dziedzinach odzysku surowców muszą nastąpić daleko idące zmiany. Dlatego też zacieśniane są działania ze strony „Zielonych Płuc Polski”. Nowością zawartego porozumienia jest także fakt powołania do życia Stowarzyszenia Zielone Płuca Polski.

Zadaniem Stowarzyszenia jest szeroko pojęte propagowanie wśród społeczeństwa regionów, które podpisały porozumienie treści ekologicznych, by świadomość ludzi coraz bardziej była proekologiczna. Chodzi bowiem o to, by czystość każdej posesji i jej najbliższego otoczenia była jak najwyższa. By w regionach o unikalnych krajobrazach było jak najwięcej gospodarstw ekologicznych i agroturystycznych, bowiem tak jedne jak i drugie są zwiastunem nowoczesnej gospodarki zarówno w rolnictwie jak i w turystyce aktywnej.

Już obecnie mimo stosunkowo krótkiego okresu działalności władz regionów: warmińsko- mazurskiego, podlaskiego i kujawsko- pomorskiego znak „Zielonych Płuc Polski” jest rozpoznawalny i widoczne są pierwsze efekty w postaci aktywizacji lokalnych samorządów na rzecz zwiększania troski o ekologie na swoim terenie (budowa oczyszczalni ścieków komunalnych i przemysłowych, budowa ekologicznych ciepłowni, budowa licznych wodociągów i kanalizacji, ograniczanie emisji gazów do atmosfery, zespalanie wysiłków samorządów w kwestii wspólnego podejmowania działań na rzecz utylizacji nieczystości stałych). Porozumienie, które podpisali marszałkowie poszczególnych województw na rzecz: ”Zielonych Płuc Polski” przynosi już efekty nie ty6lko w zakresie koordynacji działań, ale także w wielu innych dziedzinach życia np. wspólne działania dwóch województw: warmińsko- mazurskiego i kujawsko- pomorskiego w sprawach ochrony dorzecza rzeki Drwęcy, która jest na całej swojej długości rezerwatem przyrody (1888,27 ha), to na zachodzie Pojezierza Mazurskiego. A co podejmuje się na wschodnich obszarach wspólnie z województwem podlaskim? W rejonie Wielkich Jezior Mazurskich – Mazurskiego Parku Krajobrazowego trwają prace zmierzające do powołania Parku Narodowego, a także trwają prace nad zachowaniem unikalnych jezior Pojezierza Augustowskiego w stanie pierwotnym.

Idea „Zielonych Płuc Polski” powstała m. in. za sprawą małego uprzemysłowienia, stosunkowo niewielkiego zaludnienia oraz dużej ilości lasów. Jak podaje prof. Leszek Rogalski na tym obszarze dopuszczalne stężenie dwutlenku siarki w powietrzu wynosi 20 mikrogramów w metrze sześciennym, a w Olsztynie ten wskaźnik wynosi zaledwie 3 mikrogramy. Podobna sytuacja panuje na terenie województwa podlaskiego i dlatego „Zielone Płuca Polski” na tym obszarze maja szczególne miejsce.

Na pytanie co się dzieje z powiększającą dziurą ozonową?

Profesor odpowiada: Dziura ozonowa jest w strefie stratosfery. Ale to efekt m.in. nadużywania np. produktów w sprayach, odprowadzania zanieczyszczeń z chłodziarek i lodówek ( tzw. freonów i halonów). A kiedy ta warstwa się rozrzedza, przenikają promienie ultrafioletowe, które podrażniają nasza skórę i mogą powodować np. poparzenie, a nawet raka skóry. Jednak udało się proces powiększania dziury ozonowej zahamować dzięki zakazaniu stosowania freonów w urządzeniach AGD. We współczesnym świecie coraz większa liczba samochodów powoduje , że w przyziemnej warstwie powietrza (troposferze) – powstaje coraz więcej ozonu troposferycznego – toksycznego gazu.

Poszukiwanie we współczesnym świecie innych rodzajów paliw, jest nie tylko koniecznością wynikającą z ceny ropy naftowej, ale też z potrzeby czystości naturalnego środowiska. Ponadto likwiduje się wiele małych kotłowni i w to miejsce powstają ciepłownie duże lub opalane gazem ziemnym, albo olejem opalowym.

Region „Zielonych Płuc Polski” obejmuje województwa: warmińsko – mazurskie , co stanowi 39,5% całej strefy, podlaskie – 33,2%, mazowieckie – 24,4%, pomorskie – 1,3% i kujawsko – pomorskie –1,6%.

Idea Zielonych Płuc Polski powstała w 1983 roku, sformułował ją Krzysztof Wolfram. Dziś po 20 latach można określić jako propozycje zastosowania ekorozwoju dla obszaru Polski liczącego około 61 tysięcy kilometrów kwadratowych, czyli areału większego niż terytorium Danii (43 tysiące km kwadratowych). Chodzi tu również o ochronę krajobrazu, a w tym także zasobów kulturowych stanowiących ich nieodłączny element. Była to realizacja zasady Konwencji o ochronie Światowego Dziedzictwa ustanowionego przez Konferencje Generalną UNESCO w 1972 roku, o jednakowym traktowaniu obiektów przyrodniczych i kulturowych oraz utworzeniu listy obiektów światowego dziedzictwa ludzkości. Lista funkcjonuje dziś w dwóch kategoriach: przyrodniczej i kulturowej. Od 1979 roku znalazł się na niej Białowieski Park Narodowy.

Być może, że na tej liście w przyszłości znajdą się takie obiekty jak Mazurski Park Krajobrazowy z całą otuliną i Wielkimi Jeziorami Mazurskimi na wschodzie Mazur oraz na zachodzie: Szlak kanałów: Ostróda- Elbląg ( 82 km), Ostróda – Iława ( 48 km) Ostróda – Stare Jabłonki ( 16, 8 km). Łączna długość 129, 8 km z różnicą wzniesień 104, 8 metra. Jest to unikalny w świecie obiekt i jedyny, który funkcjonuje bez przerwy od 142 lat. Zgłoszony na listę do UNESCO w lutym 2003 roku.

Minister Kultury, Waldemar Dąbrowski, interpelacje posła Jana Antochowskiego poparł i procedury zostały podjęte. Takie stanowisko zajęło także Stowarzyszenie Gmin Kanału Ostródzko – Elbląskiego.

Zielone Płuca Polski współcześnie są najcenniejszą wartością przyrodniczą Polski tzw. „ostoją natury”, które biolodzy określają jako środowisko przyrodnicze z wyjątkowo dużą liczbą gatunków zagrożonych, a przy tym niespotykanych nigdzie indziej.

Władze samorządowe mając na uwadze nasilający się ruch turystyczny nie mogą zapominać o podejmowaniu systemowych działań w zakresie proekologicznym. Mają na uwadze zachowanie unikalnych obszarów przyrodniczych Polski Północno- Wschodniej i obiektów o charakterze zabytków hydrograficznych, które na tych ziemiach funkcjonują od prawie 150 lat. Wymagane są dla ich zabezpieczenia środki nie tylko budżetu państwa, ale międzynarodowe, czyli UNESCO. Jest to tym bardziej ważne, że napływ turystów z Europy i innych kontynentów jest coraz większy ( na kanałach równa się prawie 80% ogółu turystów).

HISTORIA SZLAKÓW WODNYCH NA MAZURACH

Od najdawniejszych czasów na zbiorniki i cieki wodne na Pojezierzu Mazurskim patrzono głównie pod kątem strategicznym i gospodarczym, a dopiero w XX wieku zaczęto się nimi interesować od strony turystycznej. Otóż, jak mówią dokumenty historyczne poza plemionami pruskimi pierwsi docenili znaczenie rzek i jezior, a więc szlaków wodnych Krzyżacy, Już Winrich von Kniprode, wielki mistrz Zakonu, poważnie myślał o wykorzystaniu różnych rzek i jezior tego obszaru dla celów strategicznych i gospodarczych. Podbój całych obszarów ziem północnych Krzyżacy dokonywali idąc szlakami dolin rzecznych. Takim typowym przykładem może tu być rzeka Drwęca, nad brzegami, której zbudowali liczne zamki obronne, ( Złotoria, Brodnica, Nowe Miasto Lubawskie, Bratian, Ostróda).W Złotorii po dziś dzień zachowała się część murów obronnych starej fortyfikacji. W 1254 r. powstał zamek w Bratianie, a następnie w Łąkorzu, Brodnicy i najpóźniej prawie u ujścia rzeki Drwęcy (26 km od źródeł) w Ostródzie (1348 – 1370).

Natomiast zapisu kronikarskie z IX wieku podają, że rzeka Drwęca stanowiła dla pogańskich plemion Prusów jedyną zachodnią arterię komunikacyjną, towarową i obronną. Z jednej strony stanowiła ona zaporę przed nacierającymi oddziałami plemion z Mazowsza, gdyż był to – jak wiadomo – kierunek kolonizacji nacierającej od południa, a w kolejnych wiekach napór Zakonu Krzyżackiego, który nie dotrzymał zawartych umów z księciem Januszem Mazowieckim.

Natomiast zupełnie odrębny problem stanowiły od zarania ogromne zbiorniki wód jezior obszarów wschodnich – Wielkie Jeziora Mazurskie. Po raz pierwszy dość szczegółowy projekt połączeń między poszczególnymi jeziorami został opracowany przez Józefa Narońskiego (1660-1687),celem, którego było stworzenie jednego wielkiego szlaku wodnego. Józef Naroński prowadził prace projektowe na polecenie króla Prus Fryderyka I. Król Prus w 1681 roku polecił przygotowanie projektu połączeń jezior w jeden wielki węzeł wodny. Fryderyk I tymi planami zapoznał króla polskiego. Dzieło zapoczątkowane przez Józefa Narońskiego kontynuował Samuel Suchodolski, a następnie jego syn Jan, który prowadził pomiary obszaru Wielkich Jezior Mazurskich i w 1744 roku zakończył prace nad planami połączeń kanałowych wyżej wymienionych jezior. Z realizacją zadań nie było tak łatwo, gdyż pochłaniała ona ogromne środki finansowe, a tych nigdy nie było zbyt wiele. Prowadzonych prac koncepcyjnych i projektowych jednak nie przerwano. Te koncepcje wykorzystał Domhard i już dawniej opracowany projekt budowy kanałów łączących jeziora przedstawił królowi pruskiemu Fryderykowi II. Projekt ten przewidywał m. in. połączenie Wielkich Jezior Mazurskich z rzeką Węgorapą i przystosowanie tego szlaku wodnego do tego by wiódł on przez rzekę Pregołę do Królewca i miał zostać wykorzystany do spławu drewna. W latach 1764 – 1765 zdołano wybudować pięć kanałów, które połączyły jeziora oraz uregulowano rzekę Węgorapę. Ponadto wybudowano sześć śluz i 10 mostów.

Dopiero po kilkunastu latach zdano sobie sprawę z małej przydatności żeglownej rzeki Węgorapy. Wówczas to na przełomie XIX i XX wieku narodziła się nowa koncepcja zbudowania kanału łączącego Jezioro Mamry z rzeką Łyną. Jednak plan budowy tego kanału został opracowany dopiero w 1933 roku i to już pod egidą Ericha Kocha zarządcy Prus. Ten program przewidywał osuszenie na obszarze całych Prus Wschodnich 450 tysięcy hektarów łąk. Był to jak wiadomo okres kryzysu gospodarczego i wówczas chodziło głownie o zatrudnienie tysięcy ludzi będących bez pracy i chleba. Miłośnicy historii są zachwyceni 36 km szlakiem Kanału mazurskiego. Prowadzi on do hydrotechnicznego zabytku czyli odcinka kanału, którego zadaniem miało być m. in. połączenie okolicznych jezior z Morzem Bałtyckim. Pierwsze plany gotowe były już w 1862 roku, budowa ruszyła ale nigdy nie została ukończona. Kanał poprowadzono od jeziora Mamry przez jezioro Rydzówkę, aż współcześnie za rosyjską granice. PO stronie polskiej znajduje się pięć śluz. Do najciekawszych należą śluzy w Leśniewie i w Gujach. Z dawnej, pierwotnej przyrody jednak już tu mało pozostało, ale w istniejącej Puszczy Boreckiej znajdują się a bardzo interesujące rezerwaty: Lipowy Jar, Wyspa Lipowa, Borki. Siedliskiem wielu gatunków zwierząt jest rezerwat Piłackie Wzgórza z najwyższym wzniesieniem – Górą Piłacką ( 210 m. n. p. m.). Ochroną został objęty rezerwat krajobrazowy jeziora Mamry obejmujący wyspy i głazy wystające z wód jeziora. Na licznych torfowiskach wysp spotykane są gatunki flory arktycznej. Do szczególnie atrakcyjnych należy wyspa Upałty, na której rosną dochodzące do 400 lat lipy i dęby oraz tak rzadkie rośliny jak lilia złotogłów.

Przed II wojną światową żeglarze nazywali Węgorzewo „Bramą do Mazur”. To z Węgorzewa wyruszali żeglarze wodnym szlakiem, który prowadził do Mikołajek, Pisza i Rucianego – Nidy. Dziś Węgorzewo, to nie tylko woda. Znajdują się na tym obszarze 23 szlaki rowerowe. Najdłuższa z tras wokół jeziora mamry liczy 103 km, zaś najkrótsza pętla wokół miasta Węgorzewo – 6 kilometrów. Podobnie jest w okolicach Giżycka i Mikołajek, Orzysza i Pisza, Ełku i Augustowa.

A co przewidywano i zrealizowano w rejonie Mazur Zachodnich?

W okresie kryzysu gospodarczego, w latach 1929 – 1933, były przewidywane prace modernizacyjne na szlaku Kanału Ostróda – Elbląg. Przyświecał tej idei ten sam cel, zatrudnienie ludzi bezrobotnych.

Już projektanci i budowniczowie szlaków wodnych na mazurach zakładali określone funkcje dla przyszłej żeglugi gospodarczej. Bowiem od wieków wiadomo, że szlaki wodne były najtańszą drogą transportu towarów. Być może wówczas nie zdawano sobie sprawy, jak ogromną rolę turystyczną w niedalekiej przyszłości szlaki te będą odgrywały w Prusach Wschodnich. Stało się to już po zakończeniu I wojny światowej. Kiedy uruchomiono żeglugę turystyczną na Wielkich Jeziorach Mazurskich i na Kanale Ostródzko – Elbląskim.

Zakładając budowę kanałów myślano o podstawowych dwóch kierunkach szlaków wodnych, którymi będzie można odprowadzać nadmiar gromadzonych w tych obszarach wód:

Po pierwsze o kierunku południowym, czyli rzekami Pisą, Narwią i Bugiem do rzeki WISŁY.

Po drugie o kierunku północnym rzekami Łyną i Pregołą do Morza Bałtyckiego.

Budowa kanału została zakończona w 1940 roku. Ogólny koszt budowy wyniósł 800 tysięcy marek za budowę jednego km kanału. Długość całkowita kanału wynosiła 51,5 kilometra. Natomiast cały szlak wodny utworzony dzięki wybudowanemu kanałowi od miasta Pisz do Królewca wynosił 250 kilometrów. Został osiągnięty dzięki temu cel, któremu przyświecało odciążenie linii kolejowych od nadmiernych ładunków w kierunku Królewca (o 300 tysięcy ton ładunków rocznie). Wybudowany kanał na całej swojej długości miał 111 metrów spadku i tę przeszkodę pokonało 10 wybudowanych śluz.

Tak oto w największym skrócie przedstawia się historia połączeń kanałowych wielu jezior na terenach wschodnich Pojezierza Mazurskiego, w rejonie Wielkich Jezior Mazurskich.

Jak natomiast wyglądały sprawy na obszarze zachodnim tzw. „Górnych Prus” ( Niemcy nazywali je „Oberlandem”)?

Pierwsze prace pozwalające na ulepszenie drogi wodnej rzeką Drwęcą z Ostródy do Torunia (ujście rzeki do Wisły 10 km przed Toruniem) zostały przeprowadzone 44 pod kierunkiem Mikołaja Kopernika w 1473 roku. Mikołaj Kopernik od momentu zajęcia się administracją Warmii wiele uwagi poświęcał problemom transportu wodnego i całemu systemowi hydrograficznemu Warmii i obszarów okolicznych. To m. in. z jego inicjatywy został wybudowany kanał i śluza w Lubiczu, na której powstał młyn wodny. W średniowieczu rzeka Drwęca była znana i znaczącą arterią wodną, która łączyła Ziemię Chełmińska, Ziemię Dobrzyńską, Kujawy i Pomorze z Mazurami i Warmią. O tym, że w owych czasach na rzece był duży ruch szkut (łodzi żaglowych) świadczą liczne przechowane dokumenty związane z transportem i z licznymi pracami, jakie były prowadzone na rzece w celu regulacji jej brzegów oraz budową śluz. Wiadomo bowiem, że rzeka w średniowieczu była znacznie głębsza i wody były bardziej obfite, a jej charakter przepływu był zbliżony do wielu bystrz na terenach podgórskich. Jej znaczenie dla transportu wzrosło szczególnie w okresie, gdy została odkryta smukła „Sosna Taborska” (dziś rezerwat przyrody), którą kupcy gdańscy wykorzystywali do budowy masztów okrętowych. Poczynając od XVI w. popyt na sosnę bardzo wzrósł. To wówczas powstała już koncepcja połączenia jezior tego obszaru z rzeką Drwęcą. Niejaki Negocjan z Gdańska polecił na własny koszt wybudować kanał, który połączy jezioro Szeląg Wielki z jeziorem Drwęckim, a więc tym samym z rzeką Drwęcą (rzeka ta przepływa 12 km przez jezioro). Było to konieczne, gdyż lasy dawnej Puszczy Liwsko – Jabłoneckiej stanowiły szczególnie bogate źródło dostaw drewna dla potrzeb budowy statków handlowych w stoczniach Gdańska.

W drugiej połowie XVIII wieku zrodziła się koncepcja zbudowania drogi wodnej łączącej Mazury z Toruniem, Gdańskiem i Elbłągiem.

Myśl tę podjęli niezależnie od siebie Vogt z Węgorzewa i Person z Bydgoszczy. O pracowali oni dwa odrębne plany, które jednak wzajemnie się uzupełniały. Po wstała specjalna urzędowa komisja z ministrem Schrotterem, która przeprowadziła wizje lokalną. W dniu 15 czerwca 1798 r. Wysoka Komisja Rządowa zebrała się w Ostródzie w celu odbycia podróży po rzece Drwęcy i całej okolicy. Wówczas sporządzono wiele szkiców związanych z potrzebą regulacji rzeki. Zwrócono też uwagę na meliorację łąk i został wytyczony plan dalszych prac. Komisja przekonała się, że rzekę można znacznie lepiej wykorzystać dla celów gospodarczych niż zakładał to plan pierwotnie przygotowany. Postanowiono rzekę Drwęcę uczynić w pełni żeglowną. Rząd pruski wyasygnował na ten cel znaczne kwoty pieniężne. Przeznaczono je na budowę magazynów soli i żelaza w Brodnicy, Golubiu, Nowym Mieście Lubawskim i Ostródzie. Poczynając od 10 lipca 1798 roku następowały stałe dostawy towarów. I tak została ożywiona droga wodna rzeką Drwęcą, którą znano już od czasów plemion Prusów. Poczynając od 1818 roku na podstawie sporządzonego specjalnego reskryptu został znacznie rozszerzony zakres rzeką przewożonych towarów. Obejmował on nie tylko drewno, sól, żelazo, ale i węgiel drzewny, drewno opałowe, potas i inne artykuły. Powiększająca się wymiana handlowa wpłynęła na powstanie spółki nadbrzeżnych miast. Spółka ta zajmowała się handlem, eksploatacją i konserwacją całości szlaku wodnego rzeki. Droga do miasta Torunia była dość długa ( ponad 220 kilometrów), dlatego też istniały przystanie w Ostródzie, Nowym Mieście Lubawskim, Brodnicy, Golubiu i Lubiczu.

Władze Prus Wschodnich widząc dobry interes w transporcie wodnym zamierzały tworzyć nowe drogi dla potrzeb transportu wodnego, w tym na drodze połączeń poszczególnych jezior rynnowych na terenach Prus Wschodnich. Myśli ich były skierowane na połączenia szczególnie poszczególnych jezior na trasie z Ostródy do Elbląga i z Ostródy do Iławy. Z Elbląga prowadziła trasa na Morze Bałtyckie (Elbląg od wieków był miastem Hanzy). Brak było Elblągowi mocnego i stałego zaplecza w głębi lądu, a kanał to gwarantował. Takim doskonałym zapleczem gospodarczym był powiat ostródzki i jego okolice. Z tych rozległych terenów rolniczych i leśnych można było dostarczać do portu w Elblągu nie tylko drewno, ale w dużych ilościach mięso, skóry z polowań na dziką zwierzynę, ale także runo leśne, miód itp. produktu pochodzenia rolniczego. Dlatego mimo ożywionego ruchu na rzece Drwęcy coraz częściej spoglądano w kierunku Bałtyku. Ponadto Elbląg był znacznie bliżej położony od drogi wodnej rzeką Drwęcą do Gdańska. Tym bardziej coraz częściej spoglądano w kierunku Elbląga, który do morza skracał drogę niemal pięciokrotnie. Była to szczególna zachęta do budowy połączeń kanałowych. Pierwsze prace w tym kierunku zostały podjęte w 1820 roku przez inż. Wutzke, ale realny projekt sforsowania przeszkód między jeziorami Drwęckim, Ilińskim, Rudą Wodą, Sambrodem, Pniewskim i Drużnem opracował w 1825 roku inż. J. J. Steenke. Do najtrudniejszych problemów należało opracowania wspólnego programu zagospodarowania turystycznego rejonu gmin. Zagadnienie zniwelowania poziomu wód poszczególnych jezior do wspólnego położenia. Bowiem zaledwie na odcinku 9,6 kilometra trzeba było pokonać około 104 metrów. Zadanie to inżynier J.J.Steenke zamierzał pokonać przy pomocy równi pochyłych (pochylni). Jednak gotowego już projektu nikt nie chciał poprzeć. Głównie na wysokie koszty jego realizacji., ale najgorsze w tym wszystkim było to, że rząd pruski uznał go za nierealny pomysł. Co znaczy jednak upartość projektanta i jego nieprzeparta wola realizacji przedsięwzięcia, który nie zrezygnował ze słusznych i mądrych rozwiązań. Zdołał po latach przebrnąć wszystkie przeszkody i po długich zabiegach uzyskał audiencję u króla Prus, a następnie jego poparcie w realizacji tego śmiałego przedsięwzięcia. Do dać wypada, że najbardziej przekonywującym argumentem inżyniera dla króla Prus było to, że nikt na świecie nie posiada takiej budowli. Jednak czas od projektu do podjęcia budowy kanału był dość długi, gdyż dopiero w październiku 1848 roku przystąpiono do szeroko zakrojonych prac. Po obniżeniu poziomu wód w jeziorach budowano połączenia między jeziorami, sypano wały, budowano pochylnie. W wyniku tych prac poziom wód w jeziorach: Bartążek i Ilińskim obniżono o 1,5 metra, w J. Ruda Woda o 1,7 metra, a w jeziorach: Sambród i Pniewskim aż o 5,35 metra. Celem prac hydrograficznych prowadzonych na tym odcinku było osiągnięcie 99,5 metra wszystkich wód

Nad poziom morski, ale dla tego zadania było konieczne wybudowanie dwóch śluz (pierwotnie aż 16 śluz, ale potem te czternaście zlikwidowano i pozostały tylko dwie) Zielonej i Miłomłyn oraz pięć pochylni. Początkowo na trasie były tylko cztery pochylnie, ale uciążliwość czternastu śluz doprowadziła, że po 1881 roku je zlikwidowano i wybudowano piątą pochylnie( Buczyniec 21,3 m; Kąty – 18,0 m; Oleśnica –24,5 m; Jelenie –22,5m; Całuny – 13,0 m). Odcinek kanału na trasie Elbląg – Iława oddano do użytku w 1860 roku, a na całej trasie Ostróda i do Starych Jabłonek w 1872 roku. Wynikało to z trudności technicznych – zabagniona rzeka Liwa i liczne mokradła. W Miłomłynie powstał węzeł wodny, gdzie po wpłynięciu ze śluzy Miłomłyn (2,8 metra zmiana poziomu wód) możemy płynąć w prawo do Elbląga, a w lewo do Iławy. Odcinek kanału z Miłomłyna do Iławy był budowany przez jezioro Karnickie, które jest położone niżej o dwa metry od przebiegu linii kanału. Budowniczowie musieli dokonać przecięcia jeziora prawie w połowie i w tym celu usypano groble 20 metrowej wysokości i 38 metrowej szerokości. Pod groblą trzeba było założyć dreny, gdyż jezioro jest przepływowe. Natomiast w koronie grobli trzeba było wykopać kanał na odcinku 384 metrów. Powstał w ten sposób nad lustrem wody jeziora kanał, typu holenderskiego o szerokości 16 metrów i głębokości 1,5 metra.

Tak oto powstała w XIX wieku droga wodna łącząca liczne jeziora do Morza Bałtyckiego o długości całkowitej do Elbląga(bez odcinka z Elbląga do Zalewu Wiślanego) 129,8 km. W skład tej drogi wodnej wchodzą: Kanał Ostróda – Elbląg o długości 82 kilometrów; Kanał Ostróda – Iława o długości 48 km., Kanał Ostróda – Stare Jabłonki o długości 16, 8 km.

Ogólny koszt budowy kanałów wynosił 5,8 miliona marek.

Tak władze pruskie rozwiązały problemy budowy kanałów dla celów gospodarczych, ale po wybudowaniu linii kolejowych transport stał się znacznie szybszy koleją i dlatego też znaczenie kanałów podupadło. Ale Niemcy wpadli na mądry pomysł by walory krajobrazowe kanałów i okalających je walorów przyrodniczych wykorzystać dla turystyki. W 1912 roku na ten wspaniały pomysł wpadł Adolf Tetzlaff, syn rybaka z Zalewa, który uruchomił w Ostródzie żeglugę turystyczna i rozwijał ją z ogromnym powodzeniem do końca 1945 roku. Po zakończeniu II światowej wspólnie z Zygmuntem Mianowiczem doprowadził do uruchomienia żeglugi na kanałach. Zmarł w 1952 roku i został pochowany na cmentarzu w Ostródzie na „Polskiej Górce”.

Dlaczego współcześnie lokalne samorządy położone wokół kanałów ( a jest i kilkanaście) nie umieją odpowiednio się zorganizować, by lepiej ten unikalny w świecie obiekt upowszechnić wśród turystów z całego świata?

Dlaczego Regionalna Dyrekcja Dróg Wodnych w Gdańsku kładzie samorządom i Ostródzkiej Żegludze kłody pod nogi?

Dlaczego Ministerstwo Ochrony Środowiska i Zasobów Mineralnych nie pomaga w pokonaniu rozlicznych trudności istniejących w finansowaniu tego jedynego w świecie zabytku sztuki hydrograficznej (jedyny w świecie, gdyż funkcjonuje na tych samych zasadach od 142 lat, czyli od momentu wybudowania kanału przez J. J. Steenke), bowiem nigdzie na świecie nic podobnego już nie funkcjonuje?

Turyści XXI wieku oczekują na dobrą zabawę i wspaniałe aktywne uczestnictwo w rejsach po wodach jezior i kanałów. Dzis turyści lubią nie tylko zwiedzać ale i dobrze się bawić. Dlatego też organizatorzy bazy turystycznej i hotelowo – rekreacyjnej muszą zadbać o jakość sprzętu pływającego, rowery i wszelkie inne urządzenia dające relaks i wytchnienie na łonie przyrody mazurskiej, a liczne gospodarstwa agroturystyczne muszą nie tylko zadbać o dobrą kuchnię polską ale i atrakcje regionalne charakterystyczne w określonych obszarze Mazur. Poza od lat organizowanymi konkursami piosenki kantry i kresowej w Mrągowie, Festywalem Piosenki Regionalnej „Salwator” i Międzynarodowym Festywalem Dziecięcych Zespołów Folklorystycznych Miejszości Narodowych, konieczne są cykliczne imprezy w czasie całego sezonu turystycznego, by mazurski folklor zaistniał powszechnie na scenach amfiteatrów od Bartoszyc po Iławę, od Braniewa, Elbląga, Fromborka Lidzbarka Warmińskiego po Ełk. Natomiast pierwszy tydzień lipca należeć będzie do miłośników muzyki rockowej. Dla nich w Węgorzewie jest organizowany każdego roku Festywal Rockowy. W tym samym miejscu zapowiadane są wybory Miss Jezior mazurskich i Mistrzostwa Skuterów Wodnych na jeziorze ŚWIĘCAJTY W KALU. Tego typu imprez potrzeba jak najwięcej, gdyż to one są źródłem wspanialej zabawy dla tysięcy turystów z kraju i Europy. Wielu gestorów turystyki coraz bardziej rozumie potrzebę doskonalenia oferty turystycznej i wprowadza wiele nowości związanych z np. Warmińską Kuchnią w zajeździe w Gietrzwałdzie, czy Mazurską Kuchnią i wystrojem wnętrz mazurskim w Gospodzie „Mariaszek” w Idzbarku. Konieczność daleko idących zmian zrozumiały również władze dwóch powiatów: elbląskiego i ostródzkiego, które dokonały opracowania programu perspektywicznego zagospodarowania rejonu kanału w gminach, przez które on przebiega. Na ten cel potrzebne są środki z Unii Europejskiej i własne gmin. Nadal jednak zbyt mało robi Regionalny Zarząd Dróg Wodnych w Gdańsku, gdyż kanał z Ostródy do Iławy ( 48 km) jest niedrożny już drugi sezon turystyczny i droga z Ostródy do Starych Jabłonek ( 16,8 km ) także dla statków Żeglugi Ostródzko – Elbląskiej jest niedostępna ze względu na śluzę w Małej Rusi. O pogłębienie szlaku kanałowego na jeziorze Druźno też trudno się dobić.

Jak może Regionalny Zarząd Dróg Wodnych w Gdańsku twierdzić,, że nie da się oddać do eksploatacji kanału wcześniej niż w połowie maja danego roku? Kiedy długi „łykiend” zaczyna się w ostatnich dniach kwietnia?

Jak może RZDW w Gdańsku zamykać sezon z dniem 30 września, gdy Niemcy pływali tu do 15 grudnia każdego roku?

Dlaczego władze resortu Ochrony Środowiska to od lat tolerują i najatrakcyjniejszą, jedyną w świecie tego typy drogę wodną dla turystów pozwalają degradować?

Jak władze resortu ochrony środowiska nie dbają, by ten unikalny w świecie zabytek hydrograficznej sztuki – czynny – nie został umieszczony na liście zabytków sztuki światowej?

Czy my Polacy nie umiemy dbać o nasze największe dobra narodu?

Rzeka Drwęca w średniowieczu

Takie to były czasy…

Ludzie osiedlali się w dorzeczu Drwęcy i umiejętnie korzystali z jej dobrodziejstw, szanowali rzekę i pielęgnowali, gdyż ona dawała im nie tylko łatwego zdobycia pożywienia, taniego i względnie szybkiego transportu. Ta droga docierały do osad położonych nad rzeka towary, których tu nie można było wyprodukować m. in. Sól, metale, sukna i inne artykuły, a wywożono na szkutach runo leśne, miód, skóry, mięso dziczyzny, ryby słodkowodne, węgiel drzewny, potaż drewno i inne produkty. Ludność mieszkająca w dorzeczu rzeki Drwęcy czerpała pełnymi garściami wszystko to, co służyło życiu i przetrwaniu. Ponadto dla wielu ówczesnych handlowców rzeka przynosiła niezłe dochody. Współcześnie widzimy to po zachowanych spichlerzach od Ostrody ( tu niestety przez niemądre działanie władz spichlerz rozebrano) Bratiana, Nowego Miasta Lubawskiego, Brodnicy, Golubia- Dobrzynia i wielu innych mniejszych miejscowości Spichrze, które nad rzeka powstały pełniły ważna role przez długie wieki w magazynowaniu przewożonych towarów.

O ogromnym znaczeniu rzeki Drwęcy wspominają już kronikarze w X wieku. W zapisach są następujące stwierdzenia: „Rzeka Drwęca dla pogańskich plemion pruskich stanowiła jedyna zachodnia arterie komunikacyjną i jednocześnie obronna. Rzeka stanowiła zaporę przed najazdami polskiego rycerstwa, a ponadto w sposób szczególny rzekę wykorzystał Zakon krzyżacki w czasie podboju ziem Prusów i wybudował liczne zamki, które stanowiły z jednej strony gwarancje bezpieczeństwa przed najazdami Księcia Litwy Kiejstuta, a drugiej strony w tych zamkach była administracja Zakonu, siedziby komturów i wójtów krzyżackich, którzy tymi terenami władali do 1525 roku. Jednym z zamków zbudowanych u ujścia rzeki do Wisły w Złotoryi, gdzie do dnia dzisiejszego zachowały się resztki starych fortyfikacji. W 1254 roku powstał zamek obronny w Bratianie w miejscu gdzie rzeka Wel wpada do Drwęcy, następnie wybudowali zamek w Łąkorzu, Brodnicy, Nowym Mieście Lubawskim i w Ostródzie.

Potem komturstwo w Ostródzie mając na uwadze zabezpieczenie południowej granicy z Polska wybudowało zamki w Olsztynku, Dąbrównie, Nidzicy i Działdowie. Niektóre z wymienionych budowli powstały nawet wcześniej niż zamek w Ostródzie, który jako drewniana budowle książe Kiejstut dwa razy spalił i dopiero po tych pożarach przystąpiono do budowy zamku murowanego ( 1348- 1378).

Wypada wspomnieć o działaniach Mikołaja Kopernika, który wniósł swój wkład w ulepszenia związane z droga, która łączyła w średniowieczu Toruń z Olsztynem. Droga ta prowadziła przez Brodnice, Nowe Miasto Lubawskie, Lubawę, Wygodę, Marwałd, Tułodziad, Frygnowo, Stębark, Mielno, Pawłowo, Olsztynek do Olsztyna. Na jego zlecenie w 1473 roku został wybudowany kanał i śluza z młynem w Lubiczu. Mikołaj wprowadził szereg udoskonaleń w całym systemie hydrograficznym Mazur Zachodnich.

Rzeka Drwęca w średniowieczu jako ważna arteria komunikacyjna łączyła Ziemię Chełmińską, Ziemie Dobrzyńska, Kujawy i Pomorze z Pojezierzem mazurskim. Jak mówią zachowane dokumenty ruch na rzece był duży. Prowadzono prace związane z pogłębienie koryta rzeki, regulowano brzegi, budowano śluzy. Trzeba jednocześnie dodać, że w średniowieczu rzeka była znacznie głębszą.

W XVI wieku znacznie wzrasta popyt na drewno. To wówczas powstała pierwsza koncepcja połączenia jezior na trasie do Elbląga, ale z rzeka. Niejakie Niegocjan z Gdańska polecił wybudowanie kanału, który połączy jezioro Szeląg Wielki z rzeka Drwęcą. Celem tej budowy, którą zlecił na własny koszt było spławianie drewna, w tym smukłej Sosny Taborskiej na potrzeby związane z budowa masztów okrętowych. Do tego doskonale nadawały się ówczesne lasy Puszczy Liwsko- Jabłoneckiej. Tereny te były szczególnie bogatym źródłem na pozyskiwanie drewna. Po zbudowaniu kanału spław drewna był bardzo ułatwiony i ilość spławianych sosen rosła, bowiem liczba budowanych stawko w Gdańsku była coraz większa.

W dniu 15 czerwca 1798 roku zebrała się w Ostródzie komisja rządowa, której celem było zbadanie warunków żeglugi na rzece Drwęcy i podjecie odpowiednich wniosków dla sporządzenia planów związanych z regulacja rzeki. Na podstawie tych ustaleń zostały podjęte decyzje o budowie magazynów soli, żelaza w Brodnicy, Golubiu – Dobrzyniu, Nowym Mieście Lubawskim i Ostródzie. Poczynając od 10 sierpnia 1798 roku odbywały się regularne spływy materiałów i towarów niezbędnych przy budowie spichlerzy.

Na podstawie specjalnego zarządzenia ( reskryptu) z 1818 roku dokonano znacznego rozszerzenia listy przewożonych rzeka towarów. Rzeka transportowano nie tylko sól, żelazo, ale także węgiel drzewny drewno opałowe potaż, a także płody rolne, runo leśne oraz szereg innych towarów. Takie rozwiniecie transportu wodnego towarów rzeka przyczyniło się do powołania spółki miast położonych nad rzeką. Powołana spółka zajmowała się handlem, sposobami eksploatacji rzeki i konserwacją całego szlaku wodnego. Droga wodna rzeką Drwęcą była dość długa ( ponad 230 km), dlatego na trasie Ostródy, przez Nowe Miasto- Lubawskie, Brodnica, Golub – Dobrzyń, Lubicz i około 10 km do Torunia Wisłą organizowano przystanie.

Po wybudowaniu Kanału Ostródzko – Elbląskiego i uruchomieniu linii kolejowych znaczenie rzeki zaczęło podupadać, gdyż transport do Elbląga kanałem był krótszy (82 km), a koleją dużo szybszy. I tak znaczenie rzeki jako drogi transportu upadło, ale dziś ma ona znaczenie turystyczne, szczególnie dla kajakarzy i jest rezerwatem przyrody na całej długości (1888,5 ha).

JEZIORO DRUŹNO

Rezerwat przyrody „Jezioro Druźno” został utworzony w dniu 26 grudnia 1966 roku. Obszar rezerwatu obejmuje akwen jeziora, grunty podmokle i las wokół jeziora o łącznej powierzchni 3021,60 ha. Jezioro jest położone na Żuławach Elbląskich. Jezioro jest położone w depresji, a jego powstanie ma związek z kształtowaniem się delty rzeki Wisły, co miało miejsce około 6 tysięcy lat temu. Jeszcze w XIII wieku na obszarze dzisiejszego jeziora rozciągała się zatoka morska. Od początku XIX wieku możemy mówić o początkach jeziora Druźno. Obszary położone wokół jeziora odwadniano i osuszano, w ich obrębie powstała dość gęsta sieć kanałów i wałów chroniacych przed powodziami. Poziom wód w jeziorze zmienia się w zależności od kierunku wiatru i dochodzi nawet do jednego metra. Natomiast przy normalnych stanach wody lustro jego nie przekracza wysokości 0,10 m. n. p. m.

Położenie jeziora i różnorodność siedlisk sprawiają, że niemal przez cały rok bytuje tu bogata i zróżnicowana fauna. Jezioro to jest włączone do listy ostoi ptactwa w Europie i zaliczone do mokradeł o randze międzynarodowej w Palearktyce Zachodniej. Jezioro od wielu lat odwiedzają specjaliści badający życie przyrody z wielu krajów świata.

W wodach jeziora występują: wstręga, karaś, płoć, lin, leszcz, okoń, szczupak i węgorz. W otaczających lasach żyją: łoś, sarna, dzik, lis, jenot, tumak, kamionka, gronostaj, wydra. Ponadto występuje tu kilka gatunków nietoperzy m.in.: Gacek wielkouch i karlik malutki.

Na wschodnim brzegu jeziora archeolodzy odkryli w 1982 roku legendarną osadę „Truso”, opisaną pod koniec IX wieku przez anglosaskiego żeglarza Wulfstana. Osada jest położona w pobliżu miejscowości Janów. Osada „Truso” w okresie największego rozkwitu zajmowała 10 ha. Na terenie osady pracowali liczni rzemieślnicy, którzy wytwarzali wyroby z bursztynu, żelaza, brązu, szkła, srebra i innych materiałów. Wyroby te były wymieniane przez kupców ze Skandynawii, europy zachodniej, a być może, że i z dalekich krajów arabskich.

Powstałe Stowarzyszenie „Truso” od lat zabiega by odtworzyć dawna osadę. Wiadomo już, że w odległości 2 km na północny zachód od miejsca, w którym znajdują się pozostałości osady „Truso” ma powstać jej replika. Tak m.in. założono w planie Stowarzyszenia Gmin Kanału Ostródzko Elbląskiego.

Przez jezioro Druźno prowadzi tor Żeglugi Ostródzko – Elbląskiej. Kanał OSTRÓDA – ELBLĄG (82 km, ma dwie śluzy i 5 pochylni; różnica poziomów miedzy Ostródą i Elblągiem wynosi aż 104,8 m) jest unikalnym i jedynym tego typu obiektem w świecie funkcjonującym od 142 lat. Statki na pochylnie wynoszone są siłą spadku wody z kanału. Tego już nie ma nigdzie na świecie. Statki ( 8 sztuk) żeglugi Ostródzko – Elbląskiej przewożą w sezonie (od maja do końca września) ponad 40 tysięcy turystów.

Historycznie rzecz biorąc okolice jeziora Druźno stanowiły w przeszłości bardzo atrakcyjne tereny dla osadnictwa. Jak wykazują badania archeologiczne wyraźny rozkwit osadnictwa wokół jeziora nastąpił w okresie wpływów rzymskich (początek n.e. – 375 r.) – pojawiają się liczne osady i cmentarzyska ludności kultury wielbarskiej. W rejon jeziora prowadziło wówczas odgałęzienie szlaku bursztynowego, przy którym powstało jedno z głównych centrów rozdziału bursztynu na rynki Imperium Rzymskiego.

Po upadku „Truso” tereny związane z działalnością gospodarczą tego ośrodka tracą międzynarodowe znaczenie w handlu bałtyckim. W X wieku ustaje napływ srebra arabskiego, a handel jest ograniczony głównie do wymiany wewnętrznej i koncentruje się na niewielkich osiedlach targowych. Po powstaniu Gdańska obszar wokół jeziora Druźno jest penetrowany przez słowiańskich Pomorzan. W tych latach wzrasta też znaczenie wymiany handlowej pomiędzy Pomorzem a pruskimi terytoriami plemiennymi, głównie zaś Pomezanią, Pogezania i Warmia. Potwierdzeniem tego są stałe przejścia – pomosty przez dolinę rzeki Dzierzgoń.

Dbajmy o czyste środowisko

Warmia i Mazury są tym obszarem, który ma najbardziej zachowane wartości przyrodnicze stosunkowo mało zniszczone przez człowieka. Władze województwa warmińsko – mazurskiego i ogół samorządów lokalnych na tyle już zgłębił w społecznościach wiedzę o potrzebie ochrony przyrody i naturalnego krajobrazu, że dziś nie ma konieczności przekonywania ludzi, chociaż nigdy tego nie za wiele. Samorządy gminne zrozumiały już dawno, że wiele problemów z zakresu ochrony środowiska w pojedynkę nie zdołają rozwiązać, gdyż wymagane nakłady finansowe przerastają ich możliwości. Po wybudowaniu dziesiątków oczyszczalni ścieków komunalnych, wielu energooszczędnych ciepłowni, wodociągów wiejskich i kanalizacji coraz powszechniej podejmuje problemy w zakresie utylizacji nieczystości stałych i porządkowania całego systemu odpadów. Ponadto również w podejściu do rozwiązywania zagospodarowania turystycznego interesujących obszarów samorządy lokalne łączą się w stowarzyszenia. Często jednak nadal dają o sobie znać tzw. zaszłości, a może nawet regionalne antagonizmy. Często zupełnie nie zrozumiale przez społeczeństwo. Najczęściej nieporozumienia nie są wywoływane przez samorządy lokalne, a różne polityczne ambicje. Przykładem dobrze pojętej współpracy jest działalność powiatów ostródzkiego, elbląskiego i iławskiego na rzecz unikalnego kanału ostródzko – Elbląskiego.

Stowarzyszenie Gmin Kanału Ostródzko – Elbląskiego i Pojezierza Iławskiego włączyło do wspólnych działań wszystkie samorządy położone na trasie kanału. Wszystkie gminy położone nad kanałem zjednoczyły swoje wysiłki na rzecz zagospodarowania tego unikalnego, hydrotechnicznego zabytku, jedynego w świecie, który funkcjonuje na tych samych zasadach od ponad 145 lat. Samorządy gminne zrzeszone w Stowarzyszeniu uznały, że kanał ten wymaga zagospodarowania turystycznego, bowiem jedynie wówczas będzie można odnosić korzyści gospodarcze z tej unikalnej drogi wodnej. Być może, że dzięki temu, że posłowie z tego regionu są mocno zainteresowani wspieraniem poczynań samorządów lokalnych szybciej nastąpiła integracja gmin dla tego interesującego zadania. Skierowano, bowiem odpowiednie wnioski do Ministerstwa Ochrony Środowiska i Zasobów Naturalnych oraz do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa narodowego, by Kanał Elbląski (Ostródzko – Elbląski) został wpisany na listę dziedzictwa światowego – UNESKO. Po pierwsze, dlatego, że podobny obiekt nigdzie na świecie nie jest już w eksploatacji, którą projektanci budowy założyli w 1845 roku przystępując do budowy kanału.

Być może problemy zagospodarowania turystycznego kanału bardziej przemawiają do wyobraźni samorządowców? Pamiętajmy jednak, że beż czystości środowiska nie może być mowy o turystyce na tych obszarach. Warto, więc przełamać bariery, które niby dzielą i zająć się na serio utylizacją nieczystości stałych w rejonie Mazur Zachodnich w drodze połączenia sił obu Stowarzyszeń ostródzkiego i iławskiego, gdyż jedynie tą drogą można pomniejszyć koszty inwestycji i uzyskać środki z Unii Europejskiej. Jest to tym bardziej ważne, że Ostróda ma już zatwierdzoną lokalizacje, dokumentację na budowę w Rudnie zakładu utylizacji nieczystości stałych i zagwarantowane środki własne oraz ochrony środowiska w wysokości 6 milionów złotych, ale budowa zgodnie z kosztorysem ma pochłonąć 18,5 miliona złotych. Jest to dużo i mało, jak na możliwość skorzystania ze środków Funduszu Spójności Unii Europejskiej. Natomiast przy wspólnym podjęciu działań Stowarzyszeń Ostródy i Iławy są realne szanse na realizację tego zadania i to przy znacznie mniejszym wysiłku ze strony środków i nakładów samorządów lokalnych. Samorządowcy myślcie nieco o mieszkańcach swoich terenów i nie obciążajcie ich takimi wysokimi kosztami, kiedy istnieją drogi skorzystania ze środków unijnych. Czy naprawdę nas nie stać na mądre kompromisy, na ustępstwa wzajemne biorąc pod uwagę dobro mieszkańców i ich przyszłe losy w jednym z najpiękniejszych regionów kraju? Pamiętajmy także o tym, że tu nie zbudujemy żadnego większego przemysłu, gdyż region jest wyjątkowy pod względem krajobrazowo – przyrodniczym i jego ochrona jest najważniejsza. Z drugiej strony 30% bezrobocie winno obligować samorządy lokalne do poszukiwania takich rozwiązań, by to, co dała nam natura w sposób godny i umiejętny wykorzystać dla dobra ludzi tu mieszkających. Natomiast, by napływ turystów z sezonu na sezon rósł konieczne są inwestycje ekologiczne, a także stała dbałość o lad, kulturę i czystość naturalnego środowiska mieszkańców tych terenów. Zaś samorządy lokalne muszą wykazywać więcej inwencji twórczej, tym bardziej, że fundusze restrukturyzacyjne Unii Europejskiej czekają na wykorzystanie. Jednym z kierunków preferowanych przez Unię Europejska jest pozyskiwanie energii elektrycznej z powietrza. Budowie ferm wiatrowych sprzyja dyrektywa przyjęta przez unię Europejska w 2001 roku Zakłada ona, że do 2010 roku ponad 20% prądu w krajach Unii Europejskiej ma pochodzić ze źródeł odnawialnych, m. in. z ferm wiatrowych. Na terenie Mazur w okolicach Górowa Iławeckiego i Ełku prowadzone są badania o możliwościach budowy takich ferm wiatrowych. Dlatego też aktywizacja środowisk małomiasteczkowych i wiejskich na Warmii i Mazurach w wykorzystanie siły wiatru do produkcji prądu ma niezmiernie ważne znaczenie w pracy samorządów lokalnych i ich rad w najbliższych latach. Bowiem za tym idzie dalsza poprawa w ochronie naturalnego środowiska, które w tym unikalnym obszarze przyrodniczym ma szczególne znaczenie.

Dla unikalnych przyrodniczych krajobrazów Mazur Organizacja Zielonych w 2004 roku zwróciła uwagę na potrzebę debaty nad funkcjonowaniem i finansowaniem ochrony przyrody w Unii Europejskiej. Europejskie czynniki i programy maja obecnie wielki wpływ na ochronę przyrody w Polsce. Zieloni uważają, że narzędzia ochrony przyrody na poziomie Unii Europejskiej powinny być dostosowane do stanu zachowania i charakteru przyrody w rozszerzonej, nowej Unii.

Pomimo przygotowania projektów takich jak Econet, Corine i Natura 2000, dostrzega się brak właściwej wyceny wartości przyrody w Europie. Wartość lasów ( również w parkach narodowych) wciąż bywa wyliczana na podstawie wartości drewna rosnących w nich drzew! Tylko niewiele krajów używa do tego celu nowoczesnych narzędzi ekonomicznych, biorących pod uwagę również inne wartości – jak funkcje środowiskotwórcze, moderowanie klimatu, rekreacja, edukacja, rzadkie gatunki, ginące modelowe ekosystemy i zanikające, nie zaburzone procesy ekologiczne.

Zachodnioeuropejski sposób widzenia ochrony przyrody opiera się na dwóch założeniach wyjściowych: pierwotnej przyrody już nie ma, a obecna „półnaturalna” jej postać wymaga zastąpienia ochrony zachowawczej ( protection) ochroną interwencyjna i poprawianiem (conservation). Oba te założenia nie zawsze są prawdziwe i uzasadnione w warunkach Środkowej i Wschodniej Europy. Możemy śmiało stwierdzić, że stan polskiej przyrody, a zwłaszcza mazurskiej jest bliższy stanowi w Europie Wschodniej, niż ma to miejsce w dawnych krajach Unii Europejskiej. Przyroda Pojezierza Mazurskiego i Podlasia ma wiele cech świadczących o pierwotnym stanie bardzo zbliżonym do natury. Tego już nie ma w Europie Zachodniej i dlatego Unia Europejska winna wszystko uczynić dla zachowania przyrody na tych obszarach w stanie ekologicznego zabezpieczenia przed jakąkolwiek dalszą degradacją.

Kanał Ostródzko – Elbląski światowym dziedzictwem kultury

Związek Gmin Kanału Ostródzko – Elbląskiego, niezwykłego obiektu sztuki hydrograficznej tworzą miasta: Elbląg, Ostróda, Iława,, Pasłęk, Morąg Miłomłyn oraz gminy Ostróda, Iława, Elbląg, Małdyty, Miłomłyn,, Pasłęk, Rychliki i Morąg. Celem nadrzędnym Związku jest wprowadzenie kanału na listę światowego dziedzictwa kultury. W tym celu podejmowane są działania umożliwiające nie tylko propagowanie tego jedynego w świecie obiektu. Kanał funkcjonuje bowiem nieprzerwanie od ponad 130 lat i jego urządzenia są eksploatowane w pierwotnym zaprojektowanym stanie. Jest to więc jedyna tego typu budowla na świecie, która zachowała technikę stworzoną w XIX wieku w stanie nienaruszonym. Pierwotnie istniały tego typu budowle m. in. w Holandii, Francji, Kanadzie i Stanach Zjednoczonych. Na ich śluzach i pochylniach wzorował się budowniczy kanału, inż. J.J. Steenke, który m. in. podróżował do stanów Zjednoczonych, by zapoznać się z budową śluz i pochylni. Współcześnie w wymienionych krajach tego typu urządzenia są już napędzane elektrycznością, a na Kanale Ostródzko – Elbląskim statki na pochylnie są wynoszone z kanału siłą spadku wody.

Dlatego też te niespotykane w świecie pochylnie i śluzy stały się szczególną atrakcją turystyczną Mazur Zachodnich i Powiśla. Każdego roku tysiące turystów z całej Europy zwiedza to dzieło sztuki hydrograficznej. Związek gmin Kanału Ostródzko – Elbląskiego i Pojezierza Iławskiego ma na celu nie tylko zadbanie o rozwój infrastruktury technicznej i turystycznej, ale dąży do tego, by ten krajobraz został zachowany w stanie technicznej sprawności i bez wprowadzania nowoczesnych technik wznoszenia na pochylnie statków.

Problemom kanału coraz więcej uwagi poświęcają posłowie „Ziemi Ostródzkiej” Jan Antochowski i Stanisław Gorczyca. Ten pierwszy złożył dwie interpelacje w Sejmie RP w sprawie wpisania kanału na listę światowego dziedzictwa kultury, zaś ten drugi przewodniczy Związkowi Gmin Kanału Ostródzko – Elbląskiego i spowodował sprowadzenie na posiedzenie Związku Ministra Ochrony Środowiska i Zasobów Naturalnych. Wynikiem tych działań są podjęte starania w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego o wpisanie kanału Ostródzko – Elbląskiego na listę światowego dziedzictwa kultury. Z drugiej strony resort dzięki zapewnieniom Ministra Ochrony Środowiska przeznaczy kilka milionów złotych na remont i konserwacje zabytku sztuki hydrograficznej – kanału.

Co Związek zaproponował w działaniach na najbliższe lata. Po pierwsze ustalił propozycje zadań, które podejmują poszczególne samorządy lokalne położone w rejonie kanału. Celem tych działań jest przygotowanie takich treści, które zagwarantują lepsze wykorzystanie walorów krajobrazowych Kanału nie tylko dla potrzeb wzrastającej turystyki krajowej i zagranicznej, ale też dla celów społeczno – gospodarczych. Powołano grupę warsztatową, która zajmie się szczegółowymi rozwiązaniami. Dla przykładu podam, że Elbląg i Stowarzyszenie „Truso” postanowiły doprowadzić do odtworzenia starożytnej osady Truso, która w dawnych wiekach istniała nad jeziorem Druźno. Była to wspaniale rozwijająca się osada rzemieślnicza podobna do słynnego „Biskupina”. Suma cząstkowych projektów złoży się na całościowy program. Opracowany projekt rozwiązań uwzględni zgłoszone propozycje wszystkich zainteresowanych samorządów lokalnych. Związek przygotowuje pod ten projekt wspólne wystąpienie w celu pozyskania środków z funduszy strukturalnych, gdzie warunkiem jest działanie ponad lokalne i szeroko pojęta współpraca między wielu samorządami. Na posiedzeniu Związku Gmin Kanału Ostródzko – Elbląskiego i Pojezierza Iławskiego w dniu 4 listopada 2003 roku przyjęto całościowy program zagospodarowania Kanału. Wniosek Związku zaakceptowany został przez Regionalny Komitet Sterujący i zakwalifikowany jako jeden z 15 wniosków z województwa warmińsko – mazurskiego do Narodowego centrum Kultury. Z liczby 15 wniosków zgłoszonych do realizacji zakwalifikowano 5, w tym dotyczący kanału. Związek ma więc nadzieję, że po wielu latach starań dojdzie do finału i problem zagospodarowania unikalnego kanału w świecie stanie się faktem.

Biuro Projektów przy wojewodzie warmińsko – mazurskim przygotowało plan zagospodarowania przestrzennego terenów położonych wzdłuż Kanału. Plan ten pokazuje, jak należ wykorzystać walory przyrodnicze, by nie zakłócić przyrody, by była zagwarantowana ochrona ekosystemu, by nie doprowadzić do zadeptania terenu przez turystów, których stale przybywa. Dla ich potrzeb ma być zbudowana infrastruktura turystyczna – pola namiotowe, parkingi, zajazdy, motele, informacja turystyczna, drogi dojazdowe do Kanału i oznakowania tras dla potrzeb żeglarzy i kajakarzy. Także – wykorzystanie obiektów kultury, leżących w sąsiedztwie kanału. Przykładem może tu być, Pasłęk – mury obronne miasta i zamek, Elbląg ze Starym Miastem i innymi zabytkami. Ostróda z zamkiem i promenadą nad jeziorem Drwęckim, jako jedyne miasto, port śródlądowy trzech unikalnych w świecie kanałów. Miłomłyn z węzłem wodnym, gdzie ustawiona jest tablica pamiątkowa poświęcona janowi Pawłowi II, który jako Wojtyła pływał ze studentami kajakami na tych kanałach ( 1959 i 1960). Iława z jeziorem Jeziorak, najdłuższym jeziorem w Polsce ( 27,5 km dł.) i największą wyspą śródlądową Wielką Żuławą na Jezioraku (86 ha pow.). Ponadto Park Krajobrazowy Wzgórz Dylewskich, Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego, w których leży kilkanaście rezerwatów przyrody i dziesiątki pomników przyrody. Na tych terenach znajduje się setki okazów flory i fauny , które turyści mogą podziwiać. Do tego dochodzi jezioro Druźno, które jest jednym z największych rezerwatów lęgowych łabędzia niemego i ptactwa błotnego.

Strefa Kanału i tereny do niego przyległe zaliczone zostały do pierwszej piątki najatrakcyjniejszych terenów na mazurach i Warmii. Jest to niewątpliwie najatrakcyjniejszy teren turystyczny Mazur Zachodnich.

Związek podkreśla przy tym znaczącą rolę, jaką maja obowiązek odegrać w całym procesie dokonujących się zmian dyrekcje wód śródlądowych w Tczewie i Gdańsku, których zadaniem jest, by Kanał był sprawny technicznie i nie zamulony, by brzegi jego były stabilne i bezpieczne, by śluzy były technicznie sprawne, by pochylnie nie stanowiły bariery w pływaniu. Aktualnie w sezonie po godzinie 17 każdego dnia są już pochylnie zamknięte. Tak być nie może, gdyż lato na Mazurach ma bardzo wydłużony dzień. Zarządy śródlądowych dróg wodnych są podporządkowane resortowi ochrony środowiska i ten winien zarządzić, by pochylnie i śluzy na kanałach w sezonie turystycznym były czynne do godzin wieczorowych ( a nie do 17,00). Nie może również być tak, że dyrekcja wód śródlądowych w Gdańsku stale utrudnia Żegludze Ostródzkiej możliwość ruchu statków na kanałach. Bowiem zamiast zezwolić na pływanie statkom od długiego + wypoczynkowego tygodnia przypadającego w końcu kwietnia każdego roku, to najczęściej w pismach kierowanych do Żeglugi w Ostródzie podaje się datę 15 maja. Dlaczego tak i dopiero po długich targach dochodzi do otwarcia żeglugi z dniem 1 maja. Jak prześledziłem czasy żeglugi na kanałach w dokumentach niemieckich, to statki pływały od spłynięcia lodów do pierwszych lodów jesienią. Ustaliłem, że statki pływały wówczas nawet do 5 grudnia. Co stoi na przeszkodzie, by statki miały wydłużony sezon? Jest to tym bardziej dziwne, że do budżetu Żegluga Ostródzka wnosi więcej niż 50% wszystkich dochodów dla dyrekcji Gdańskiej. Jak ten fenomen nieudolności dyrekcji wód śródlądowych w Gdańsku zakwalifikować? Co na to Minister Ochrony Środowiska i Zasobów Naturalnych?

Może dzięki zwartości działań Związku Gmin Kanału Ostródzko – Elbląskiego i Pojezierza Iławskiego oraz poparciu jakie udzielają poczynaniom Związku posłowie Jan Antochowski i Stanisław Gorczyca uda się pokonać liczne przeszkody i ostatecznie doprowadzić do finału i wprowadzić kanał na listę światowego dziedzictwa kultury.

Początek kanału znajduje się w rejonie otuliny Parku krajobrazowego Wzgórz Dylewskich(22 000 ha łącznie z otuliną). Dlatego tez dbałość o ochronę naturalnego środowiska w rejonie Kanału jest zadaniem naczelnym. Jest to tym ważniejsze, że na trasie szlaków kanałowych leżą rezerwaty przyrody oraz kompleks Parku krajobrazowego Pojezierza Iławskiego . Na jego terenie leżą m. in. rezerwat przyrody „Jezioro Gałdy” (332,53 ha pow.), rezerwat przyrody „Jasne” (11, 2 ha pow.), rezerwat przyrody „Czerwica” (11, 63 ha pow.) ora kilkadziesiąt pomników przyrody. Te ekosystemy wymagają szczególnej ochrony. Ale np. w samym Pasłęku znajduje się park ekologiczny im. S. Pankalli, który leży na obszarze chronionego krajobrazu. Charakterystycznymi cechami tego terenu są rzadkie i ginące gatunki flory i fauny. Natomiast w gminie Rychliki, w pobliżu Świętego Gaju i Bągartu znajdują się pomosty drewniane z wczesnego średniowiecza ora grodzisko z tego samego okresu i chaty [podcieniowe w miejscowości Jelonki.

Gmina Elbląg położona jest na Wysoczyźnie Elbląskiej oraz w sąsiedztwie jeziora Druźno. Przez Druźno prowadzi szlak kanałowy. Cale jezioro wraz z otuliną stanowi rezerwat przyrody o powierzchni 3021,6 ha, utworzony w 1966 roku. Na jego terenie zaobserwowano 110 gatunków ptaków gnieżdżących się oraz liczne gatunki żerujące i przelatujące, łącznie 210 gatunków, co stanowi około 50% awifauny Polski. Natomiast w wodach jeziora występują: wzdręga, karaś, płoć, lin, leszcz, a z ryb drapieżnych: okoń, szczupak i węgorz. W przybrzeżnych klasach i zaroślach żyją: łoś, sarna, dzik, lis, jenot, tumak, kamionka, gronostaj, wydra. Charakterystyczne są tez gatunki nietoperzy, m.in. gacek wielkouch i karlik malutki.

Samo położenie jeziora w depresji i stosunkowo mała głębokość ( do 2,5 m) oraz różnorodność siedlisk sprawiają, że niemal przez cały rok bytuje tu bogata i zróżnicowana fauna. Jezioro Druźno włączone zostało na listę ostoi ptaków w Europie oraz zaliczone do mokradeł o randze międzynarodowej w Palearktyce Zachodniej.

Prowadzący przez jezioro szlak kanałowy – jedyny w Europie zespół pięciu pochylni – stal się wyjątkowym obiektem turystycznym Europy.

Kolejnym przyrodniczym ewenementem jest „Zatoka Elbląska”, która prowadzi na Zalew Wiślany. Rezerwat ten powstał w 1991 roku w celu ochrony ptaków wodno błotnych oraz ich siedlisk. W wodach Zatoki Elbląskiej stwierdzono występowanie 24 gatunków ryb, w tym m. in. leszcza, jazgarza, sandacza, węgorza, okonia, płoci. Żyją tu także gady: jaszczurka zwinka, jaszczurka żyworodna i padalec. W rezerwacie żyje także wiele gatunków ssaków m. in. sarna, dzik, wydra, jenot, norka, lis, a także łoś.

Tak oto cały obszar Kanału i Zatoka Elbląska, aż do Zalewu Wiślanego, są związane z ochroną przyrody i naturalnego krajobrazu. Dlatego członkowie Związku tak wielki nacisk kładą na ekologie obszaru całego szlaku kanałowego. A biorąc pod uwagę unikalne w świecie urządzenia kanałowe zabiegają, by obiekt Kanału znalazł się na liście światowego dziedzictwa kultury.

CZY KANAŁ - NA LISTĘ UNESKO?

Od kilku lat toczy się batalia o wpisanie na listę UNESKO Kanału Ostródzko – Elbląskiego, który jest zabytkiem sztuki hydrograficznej, jedynym tego typu obiektem czynnym na świecie od 145 lat. Jego techniczne rozwiązania zaprojektowane przez inż. J. G. Stennke, Holendra w 1825 roku doczekały się realizacji w 1844 roku. Budowa trwała na całości szlaku kanałowego ( 129,8 km, przy różnicy poziomów 104,5 metra) do 1872 roku. Ale już w 1860 roku statki pływały z Elbląga do Iławy. Dlatego kanał ten jest ewenementem na skalę światową, że na tych samych zasadach technicznych stworzonych przez budowniczego pracują do dnia dzisiejszego i statki są wynoszone na pochylnie siłą spadku wody z kanału, a na kanałach w Holandii, Kanadzie, USA i innych krajach są one uruchomiane siłą energii elektrycznej lub siłą mechaniczną.

Mając na uwadze ożywienie turystyczne rejonu Mazur Zachodnich samorządy gminne powołały do życia Stowarzyszenie Gmin Kanału Ostródzko- Elbląskiego i Pojezierza Iławskiego ( 10 samorządów lokalnych i dwa powiaty: ostródzki i elbląski). Stowarzyszeniu od kilku kadencji przewodniczy poseł na Sejm RP Stanislaw Gorczyca.

To on i poseł poprzedniej kadencji Sejmu RP, Jan Antochowski zabiegali w Sejmie o wypromowanie kanału i o środki na jego konserwację. Ten ostatni skierował interpelację poselską do Ministra Kultury, Waldemara Dąbrowskiego i w dniu 25 lutego 2002r. otrzymał odpowiedź następującej treści...” W odpowiedzi na pismo Pana Posła z dnia 3 lutego 2003r. dotyczące wpisania na Listę Dziedzictwa Światowego UNESKO Kanału Ostródzko – Elbląskiego, chciałbym podkreślić, że inicjatywa ta staje się w pełni zasadna. Kanał Ostródzko – Elbląski jest bez wątpienia wybitnym i unikalnym zabytkiem techniki. Spełnia on wymóg autentyzmu i wyjątkowości w skali światowej konieczny dla zabytków wnioskowanych do wpisu na Listę Dziedzictwa Światowego. Dodatkową niezaprzeczalną wartością Kanału jest to, że ten znakomity zabytek techniki nadal pełni swoją pierwotną funkcję ( i to nieprzerwanie od 145 lat – dopisek autora art.), a wszystkie jego urządzenia działają nieprzerwanie od czasu powstania. Jako dobro kultury o wybitnych wartościach historycznych, artystycznych i naukowych został wpisany do rejestru zabytków w 1978r. pod numerem 1413...” Tyle z pisma, odpowiedzi ministra, ale dlaczego nic się nie dzieje w tym zakresie, skoro Elbląg, prawdopodobnie miał to uczynić już w 2001r.?

Wróćmy jednak do problemów wpisania zabytku sztuki hydrograficznej – Kanału Ostródzko – Elbląskiego na listę Dziedzictwa Światowego UNESCO. Dodam, w tym miejscu, że kopię pisma Ministra Kultury, Waldemara Dąbrowskiego, poseł RP, Jan Antochowski przesłał w dniu 7 marca 2003r. do Marszałka województwa Warmińsko – Mazurskiego i do burmistrzów oraz wójtów 8 samorządów i do powiatów: ostródzkiego i elbląskiego. w składzie Związku.

Wniosek o wpisanie zabytku sztuki hydrograficznej, jakim jest kanał wpłynął równolegle z wnioskiem Wrocławia do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Ministerstwa Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. We Wrocławiu planowano za czasów pruskich zorganizowanie „Wystawy Stulecia”, która maila prezentować historię rozwoju gospodarczego Śląska. Halę Ludową otwarto w dniu 20 marca 1913 roku. Projektantem Hali Ludowej był architekt Max Berg i to na te okazje zaprojektował tego kolosa. Hala ma, bowiem średnicę 130 metrów i na owe czasy była największym betonowym obiektem na świecie. Halę Ludową we Wrocławiu wpisano w lipcu 2006 roku, a więc jest nadzieja, że i wniosek Stowarzyszenia Gmin Kanału Ostródzko – Elbląskiego i Pojezierza Iławskiego o wpisanie na listę Dziedzictwa Światowego UNESKO kanału zostanie w niedalekiej przyszłości pozytywnie rozpatrzony. Tego oczekuje społeczność Mazur Zachodnich i setki tysięcy turystów z kraju i Europy.

Warmia i Mazury, to region o szczególnych walorach przyrodniczych i krajobrazowych. Po ostatnim zlodowaceniu Bałtyckim ( 10 000 lat temu) jest najmniej zerodowanym obszarem w kraju i posiada najmłodsza roślinność oraz bogactwo zwierząt. Liczne rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe są najlepszym świadectwem bogactwa przyrody tak pod względem flory, jak i fauny. Dlatego tereny te są wielka atrakcja turystyczną nie tylko dla mieszkańców kraju, ale także dla milionów turystów z Europu i świata. Poza tym są tu liczne ciekawostki turystyczne, które w przeszłości historycznej zdołał zbudować człowiek. Na wschodzie mazur jest to szlak kanałowy, który prowadzi od Węgorzewa przez Wielkie Jeziora mazurskie do Rucianego – Nidy, na J. Nidzkie. Natomiast na zachodzie mazur największą atrakcja jest Kanał Ostródzko – Elbląski, który od 1860 roku jest czynny i na tych samych zasadach działa do dnia dzisiejszego. Od chwili uruchomienia kanału przez budowniczego J. G. Stennke, inżyniera holenderskiego nic nie uległo technicznym przeróbkom, a statki pływają tu po przysłowiowej „ trawie”. Współcześnie Żegluga Ostródzko – Elbląska z siedziba w Ostródzie w okresie od 1 maja do 30 września każdego roku przewozi ponad 50 tysięcy turystów. Ostróda jest jedynym portem śródlądowym trzech kanałów w Polsce. Całkowita długość szlaku kanałowego wynosi 129,5 km, a na trasie do Elbląga następuje spadek z 98 m. n. p. m. ( leży jezioro Drwęckie) do – 0,8 m) na J. Druźno w Elblągu. Umożliwiają to dwie śluzy ( 4,2 m obniżenie lub podwyższenie wody) i pięć pochylni, gdzie statki na specjalnie zbudowanych platformach są wynoszone siła spadku wody z kanału. Tego typu technika współcześnie jest jedyna na świecie na tym szlaku kanałowym i zapewne, dlatego czynione zabiegi o wpisanie Kanału Ostródzko – Elbląskiego na listę ŚWIATOWEGO DZIEDZICTWA KULTURY UNESCO, są zasadne.

Pierwsza pochylnia – BUCZYNIEC

Na 58 km szlaku kanałowego Ostróda- Elbląg ( 82 km długości) jest położona pierwsza pochylnia. Na pochylni całe dorosłe życie płynie Alojzemu Skowrońskiemu. W kolejnych sezonach żeglugowych, które trwają od 1 maja do 30 września każdego roku żegluga Ostródzko – Elbląska z siedziba w Ostródzie przewozi średnio od kilku lat po ponad 50 tysięcy pasażerów.

Od początku października zawsze Alojzy Skowroński ma wolne, gdyż sezon żeglugowy skończył się z dniem 30 września i tak jest od wielu lat. On jednak cieszy się tym, że ma szeroki kontakt z ludźmi całego świata, gdyż być może nie ma takiego drugiego mieszkańca w naszym regionie, który, byłby pokazywany przez telewizje z całego świata. On przecież nie jest żadna gwiazdą filmową, a tym bardziej jakimś znanym politykiem, a jedynie pracownikiem pochylni w Buczyńcu, czyli związanym z żeglugą śródlądową Polski Północnej, ale na jedynym tego typu kanale w świecie, gdzie statki pływają po przysłowiowej „trawie”. Skąd to wielkie zainteresowanie turystów krajowych i ze świata tym kanałem? Otóż miedzy innymi dlatego, że jest to jedyny tego typu kanał, który od 150 lat funkcjonuje na tych samych zasadach, jakie wykonał budowniczy kanału inżynier Georg Jakub Sennke ( 1846-1872 budowa kanałów i urządzeń - technicznych).

Najatrakcyjniejsze urządzenia są związane jednak z pochylniami, których na trasie kanału jest 5 i to zaledwie na odcinku 9,6 km. Pochylnie zbudowano po to by umożliwić spokojny spadek szlaku kanałowego o 99,5 metra. By jednak było możliwe pokonanie tak dużej różnicy poziomów konieczne było wybudowanie aż pięciu pochylni.

Działanie techniczne urządzeń pochylni nie zmieniło się od ponad 140 lat. Skraje pochylni kończą się betonowym wylotem, gdzie SA widoczne wychylające się, szeroko rozstawione dwie szyny po jednej stronie kanału i dwie szyny po drugiej stronie kanału. Statek wpływa miedzy wystające z wody metalowe bariery, czyli na specjalny wózek i na dany sygnał rusza wielkie koło napędowe i po krótkiej chwili wylania się z wody platforma, na której pomiędzy barierami znajduje się nasz statek, i tak stopniowo ściągany schodzi do następnego przekopu. Ale w połowie swojej drogi wagon mija drugie tego typu urządzenie, które transportuje statek ze strony przeciwnej. Tak oto dwa statki są przenoszone na jednej pochylni w tym samym czasie. Oba wagony platformy są przytrzymywane przez potężna linę stalowa, która stanowi zamknięty obwód. Linę wprowadza w ruch położona w górnej części pochylni maszynownia, przewijająca linę na wielki bęben. Kiedy wagon osiągnie następny przekop i statek uzyska nośność, wypływa po sygnale na wody kanału. Ta operacja powtarza się kolejno na wszystkich pięciu pochylniach.

Najciekawszym urządzeniem na pochylniach jest napęd maszynowni, gdzie woda, doprowadzona z przekopu za pomocą rurociągów do specjalnego zbiornika, po otwarciu zastawki opada na znajdujące się na zewnątrz budynku maszynowni koło wodne o średnicy 8 metrów. Napełnia ona jednocześnie trzy jednotonowe łopatki, obracając w ten sposób koło wodne, a razem z nim mechanizm wyciągowy. Praktycznie więc zużycie wody z kanału do wyciągu jest bardzo małe, gdyż woda zużyta wraca powtórnie do wykopu. Na świecie są to aktualnie jedyne tego typu urządzenia działające od 140 lat nieprzerwanie. A na świecie nigdzie w żadnym kraju już tego typu urządzenia nie istnieją i nie działają i dlatego ten kanał jest unikatem w świecie i wpisanie jego na Listę Dziedzictwa Światowego UNESCO jest obligatoryjną koniecznością.

Kolejnymi urządzeniami na szlaku kanału są jazy, które służą do utrzymania wymaganego stanu wody na całym szlaku kanałowym. W sytuacjach kiedy stany wody są niskie zamyka się jazy. Natomiast przy stanach wysokich wody jazy się otwiera, by stan wody w kanałach został uśredniony.

A jaka jest rola kanałów ulgowych?

Otóż rola tych kanałów jest podobna do funkcji jazów. Jedyna różnica polega na tym, że w kanałach ulgowych nie ma żadnych zastawek, a po prostu nadmiar nagromadzonej wody odpływa bez żadnej interwencji ze strony człowieka.

Funkcje urządzenia awaryjnego spełniają wrota bezpieczeństwa. Występują one w tych miejscach, gdzie z jednej strony jest budowa sztuczna, a z drugiej strony zbiornik naturalny. Przykład taki stanowi odcinek kanału na trasie Miłomłyn – Iława przez jezioro Karnity. Jest to szczególny odcinek, który budowniczowie szlaku kanałowego musieli dokonać przedzielenia jeziora nasypem wysokości 20 metrów, długości 384 metrów i szerokości w koronie 38 metrów. W koronie, bowiem wydrążono kanał, by statki mogły swobodnie pokonać odcinek 384 metrów mając poniżej po obu stronach dwie części jeziora Karnity. Ponieważ do jeziora Karnity wpływa rzeka konieczne było założenie na dnie drenów, które umożliwiały przepływ wody z jednej części jeziora do drugiej. Ten ewenement w budowie kanału przypomina budowę kanałów w Holandii.

Te urządzenia na kanałach – pochylnie, śluzy, jazy gwarantują zachowanie poziomu wody na całym szlaku kanałów od Starych jabłonek przez Miłomłyn do Elbląga i do Iławy. Nad utrzymaniem w sprawności technicznej kanałów czuwa Dyrekcja Okręgowa Dróg Wodnych w Tczewie.

Przez wiele lat zabiegł o środki na utrzymanie szlaków kanałowych znakomity dyrektor, entuzjasta żeglugi, wielki miłośnik przyrody Waldemar Nalewajko. Kiedy po wielu latach „chudych” nastają dobre czasy dla renowacji i modernizacji szlaków kanałowych dzięki środkom przyznanym przez Unię Europejską na lata 2007-2013 ( 130 milionów euro) Waldemar Nalewajko ginie w dniu 22 września 2006 roku na trasie drogi nr 15 z Olsztyna do Ostródy, gdyż uderza w jego samochód rozpędzone do prawie 200 km „Audio” z pięciorgiem młodych ludzi, którzy też giną. Jego ogromne zaangażowanie w rozwój żeglugi doprowadziło do tego, że zbudowano w Stoczni Rzecznej w Płocku statek nowoczesny „Ostróda” i zwodowano go w 2002 roku. Była to pierwsza nowoczesna jednostka zbudowana po II wojnie światowej i oddana do użytku Żeglugi Ostródzko – Elbląskiej. W planach Waldemara Nalewajki były kolejne jednostki nowoczesne, ale tego nie doczekał. To wielka strata dla żeglugi na unikalnym w świecie kanale. Miejmy jednak nadzieję, że następca będzie pielęgnował ideę jako zapoczątkował Waldemar, który z bram niebieskich będzie obserwował rozwój żeglugi na unikalnym w świecie Kanale. Zapewne dzięki środkom przeznaczonym przez Unie Europejską i opracowanemu programowi przez powiaty: ostródzki i elbląski oraz samorządy gminne położone na szlaku kanałowym dojdzie do wspaniałego zagospodarowania całego szlaku kanałowego.

12 gmin postanowiło wspólnie zainwestować

Mazury, region bardzo znany w kraju i Europie ze względu na swoje walory przyrodnicze i krajobrazowe. Wiadomo, że tereny Pojezierza Mazurskiego geograficznie dzielą się na kilka mniejszych podregionów. Na wschodzie mamy Pojezierze Suwalskie, Ełckie, Augustowskie, Mrągowskie i inne, a na zachodzie leżą: Pojezierze Olsztyńskie, Iławskie, Brodnickie. Dominującą role na wschodzie województwa warmińsko – mazurskiego spełniają Wielkie Jeziora Mazurskie i szlak wodny od Węgorzowa przez Giżycko, Mikołajki do Ruciane – Nidy. Tu w Puszczy Piskiej jest położone Muzeum Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego w Leśniczówce „Pranie”. Dla żeglarzy współcześnie największą atrakcją jest przystań żeglarska w Mikołajkach. W sezonie letnim tereny położone wokół Wielkich Jezior Mazurskich cieszą się ogromnym powodzeniem wśród setek tysięcy turystów. Dlatego też obszary te wymagają coraz większej dbałości o ochronę przyrody i krajobrazu ze strony wszystkich gestorów turystyki i ogółu mieszkańców Mazur. Coraz powszechniej zdają sobie sprawę z konieczności rozwoju zadań w zakresie ochrony przyrody i krajobrazu samorządy lokalne i podejmują budowy oczyszczalni ścieków komunalnych, ekologicznych ciepłowni, utylizacji odpadów stałych, zmniejszenia zapylenia powietrza, hałasu itp.

O jednej ważnej inicjatywie już realizowanej w obszarze Mazur Zachodnich zdecydowało 12 samorządów lokalnych, które od kilku lat przygotowywały się do podjęcia budowy zakładu utylizacji nieczystości stałych we wsi Rudno w gminie Ostróda. Tu powstaje nowoczesny zakład utylizacji odpadów komunalnych. Inwestycje rozpoczęto w 2005 roku. Gminy partycypujące w realizacji tego wielkiego zadania dla około 200 000 ludzi były zobowiązane do podjęcia odpowiednie uchwały budżetowej. Na zgromadzeniu Związku Gmin Regionu Ostródzko – Iławskiego „Czyste Środowisko” w marcu 2006 roku przyjęto jednogłośnie uchwałę o składkach własnych 12 gmin samorządowych na cele związane z budową zakładu. Ponadto wystąpiono do Narodowego i Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowisko i Gospodarki Wodnej w celu zmiany przydzielonych „pożyczek” na „dotacje”. Najpoważniejsze środki zostały zagwarantowane przez EUROFUNDUSZ, bo w wysokości 50% realizacji pierwszego etapu inwestycji, czyli w wysokości 9,5 miliona złotych. Całość zadania w pierwszym etapie zamyka się kwota ponad 18, 5 miliona złotych. Pozostałe środki pochodzą, więc z dotacji NFOŚ i GW, z WFOŚ i GW oraz środków własnych 12 gmin samorządowych.

Przetarg na linie technologiczna zakładu w Rudnie wygrała firma „Sutkopolska”. Natomiast drugi przetarg obejmujący prace budowlane, wygrała firma Ekomel Sulechów. Są to firmy sprawdzone, gdyż one wybudowały już istniejące zakłady tego typu w Sulęcinie i Zakopanem. Pozostał do rozstrzygnięcia trzeci przetarg na logistykę wewnętrzna (samochody, wózki, prasy dla potrzeb zakładu), ale ten przetarg rozstrzygnięty zostanie w końcówce budowy zakładu utylizacji nieczystości stałych w 2007 roku.

Od kilku lat Stowarzyszenie Gmin „Czyste Środowisko” przyzwyczaja mieszkańców do selektywnej zbiorki odpadów. Do ustawionych pojemników zbierane są: szkło białe, szkło kolorowe, plastyki, makulatura W działaniach tych zdają coraz powszechniejszy egzamin mieszkańcy poszczególnych gmin, w tym młodzież. Młodzi ludzie uczestniczą w organizowanych konkursach ekologicznych, wystawach fotograficznych, spotkaniach z ekologami itp. Region Mazur Zachodnich należy do obszarów, gdzie poza kilkunastoma parkami krajobrazowymi, dziesiątkami rezerwatów przyrody i pomników przyrody występują unikalne krajobrazy, jak Garb- Lubawsko – Nidzicki z najwyższą kulminacją Góra Dylewska (321 m. n. p. m.). Najdłuższym jeziorem w Polsce Jeziorakiem ( 27,5 km(, na wodach, którego występuje największa wyspa śródlądowa w Polsce „Wielka Żuława”. A największą atrakcją światową jest unikalny w świecie i jedyny tego typu czynny od 145 lat Kanał Ostródzko – Elbląski, którego łączna długość z odgałęzieniami wynosi 129,8 kim. Statki Żeglugi Ostródzko – Elbląskiej przewożą w sezonie ponad 50 tysięcy turystów z kraju i świata. Gdy do tego dodamy historyczne Pola Bitwy pod Grunwaldem i Muzeum Etnograficzne w Olsztynka, a także atrakcje w Starych Jabłonkach, Miłomłynie, Dąbrównie, Łukcie, zabytkowej Lubawie, czy w turystycznej Iławie. 12 Samorządów lokalnych zespoliło swoje wysiłki i czyni wszystko, by tereny Zachodnich Mazur były wolne od nieczystości nie tylko płynnych, ale i stałych, by rzeka Drwęca, która jest rezerwatem przyrody na całej swojej długości miała wodę pierwszej klasy czystości, gdyż z jej koryta wodę pitną spożywają mieszkańcy Torunia i Inowrocławia. O walory czystości wód Drwęcy od wielu lat dbają dwa województwa: warmińsko – mazurskie i kujawsko pomorskie, siedem powiatów i 18 samorządów lokalnych położonych w dorzeczu rzeki. Każdego roku w czerwcu obchodzone są „Dni Drwęcy”. Zapewne dzięki inicjatywie ukształtowanej w wyniku obchodów „Dni Drwęcy” doszło do scalenia wysiłków samorządów lokalnych w celu budowy zakładu utylizacji nieczystości stałych.

Pomniki przyrody Warmii i Mazur

Jedna z najstarszych form ochrony przyrody jest ochrona pomników przyrody, zezwalająca na bezpośrednia ochronę składników szaty roślinnej. Pomnikami przyrody nazywamy pojedyncze obiekty przyrodnicze tak przyrody żywej, jak i martwej ( np. głazy narzutowe itp.). Na Warmii i mazurach są to bardzo sędziwe, pojedyncze drzewa lub ich niewielkie skupiska oraz liczne głazy narzutowe. Te obiekty są otoczone opieką ze względu na walory historyczne, pamiętnikarskie, naukowe itp. Ogólna liczba pomników przyrody na Warmii i Mazurach przekracza 700, w tym aż 650 stanowią pomniki drzew.

Dla przykładu podaje, że na terenie poszczególnych powiatów liczby te wahają się od 105 sztuk jak w powiecie ostródzkim do 5-10 sztuk w powiatach: giżyckim, lidzbarskim, nowomiejskim, działdowskim. Znacząca liczba pomników przyrody występuje w powiatach: kętrzyńskim (ponad 90), węgorzewskim ( około 70), szczytnowskim ( około 50), iławskim (około 50) i innych.

W grupie pomników drzew przeważają drzewa dziko rosnące, które są chronione przede wszystkim ze względów naukowych, historyczno – pamiątkowych oraz potrzeb praktyki leśnej. Na szczególną uwagę zasługuje praktyczne znaczenie pomników drzew. Zostało, bowiem udowodnione naukowo, że dzięki długim procesom przystosowawczym tworzą się w danych warunkach siedliskowych klimatyczne rasy drzew i roślin, które są najlepiej dostosowane do panujących lokalnie warunków siedliskowych i stanowiące dzięki temu doświadczalny materiał dla naukowców i praktyków leśnictwa. Celom tym w pierwszej kolejności służą drzewa pomniki przyrody. Dla przykładu podam, że grupa 300- 350 letnich dębów w nadleśnictwie Lidzbark Welski w powiecie działdowskim, czy 400 – letnie dęby w powiecie kętrzyńskim, czy w 400 – 500 – lenie dęby w leśnictwie Wielasy koło Morąga stanowi doskonały teren doświadczeń naukowych i praktyki leśnej.. W grupie pomników przyrody przeważają dęby ( prawie 400 sztuk). Najwięcej dębów chronionych jest w powiatach: ostródzkim, węgorzewskim, bartoszyckim oraz iławskim.. Znacznie mniejszą grupę pomników przyrody stanowią buki ( około 100 sztuk) oraz lipy ( około 50 sztuk). Duże skupisko pomników buków występuje w powiecie kętrzyńskim. Poza pomnikami dębów, buków i lip są też chronione cisy ( 43 sztuki), sosny (14 sztuk), jesiony (6 sztuk), wiązy (4 sztuki), topole (1 sztuka) i miłorząb ( 1 sztuka).

Roślinne pomniki przyrody zabezpieczają, zasługujące na tę formę ochrony, pomnikowe drzewa oraz ich skupiska. W przyszłości mogą zaistnieć nowe potrzeby, wymagające rozszerzenia obecnego inwentarza istniejących pomników przyrody. W aktualnym systemie ochrony przyrody najważniejszą sprawą jest obowiązek powszechny ochrony tych obiektów przyrody i o to ma dbać całe nasze społeczeństwo. Spotykamy się jednak z wandalizmem np. wypisywanie imion lub nazwisk na tego typu obiektach, w tym głownie przez ludzi młodych jest karygodne.

W powiecie ostródzkim tylko na obszarze Parku krajobrazowego Wzgórz Dylewskich ( 0d 1994 r.) znajduje się 17 pomników przyrody i trzy rezerwaty przyrody.

Ostróda jest portem śródlądowym trzech kanałów: Ostródzko – Elbląskiego ( 82 km), Ostródzko – Iławskiego ( 48 km) i Ostróda – Stare jabłonki ( 16,8 km) i jest to jedne tego typu miasto w Polsce. Ponadto Kanał Ostródzko – Elbląski jest jedynym tego typu obiektem w świecie, który funkcjonuje na tych samych zasadach JAKIE STWORZYŁ BUDOWNICZY KANAŁU Georg J. Steenke 150 lat temu, gdyż już wówczas przepłynął kanałem pierwszy statek. I tak jest do dnia dzisiejszego, a tego nie ma nigdzie na świecie poza trasą Ostróda – Elbląg, która obsługuje 8 jednostek Żeglugi ostródzko – Elbląskiej z siedziba w Ostródzie.

Warmia i Mazury wkracza w nową erę

Mimo ogromnego bezrobocia i pozostałości po dawnych Państwowych Gospodarstwach Rolnych ( a było ich tu ponad 50% na całości areału rolnego) wreszcie wieloletnie starania władz samorządowych o zwiększenie inwestycji w budżecie przyniosły pozytywne efekty i oceny. Daje to dla regionu wymierne korzyści. Nowe inwestycje to poprawa warunków życia mieszkańców i nowe miejsca pracy. Nakłady w ostatnich trzech latach najszybciej rosły w infrastrukturze drogowej, w kulturze i ochronie dziedzictwa narodowego, ale także w zakresie kultury fizycznej i sportu, ochronie zdrowia i turystyce. Władze wojewódzkie w ostatnich trzech latach najwięcej pieniędzy przeznaczyły na poprawę stanu dróg wojewódzkich oraz na drogi krajowe, powiatowe i gminne. Na te cele przeznaczono ponad 1 miliard złotych.

Co i gdzie zostanie zainwestowane w latach 2007 2013 na terenie Warmii i Mazur.?

Ogółem nakłady na wszystkie dziedziny życia wyniosą około 11 miliardów złotych, w tym na przedsiębiorczość około 197 milionów euro, na turystykę około 124 milionów euro, na infrastrukturę społeczną – 51,87 milionów euro, na rozwój, restrukturyzację i rewitalizację miast – 93,38 milionów euro, na infrastrukturę transportu regionalna i lokalna – 331,95 milionów euro, na ochronę środowiska przyrodniczego – 93,36 milionów euro, na infrastrukturę społeczeństwa informacyjnego – 62,24 milionów euro.

W najbliższych latach zostaną zrealizowane inwestycje strategiczne w wielu dziedzinach życia gospodarczego, społecznego, kulturalnego i turystyczno – sportowego. Szczególne miejsce w realizacji inwestycji zajmuje ochrona naturalnego środowiska przyrodniczego Warmii i Mazur. Do inwestycji tych należą: Budowa i rozbudowa oraz modernizacja infrastruktury wodno – ściekowej w rejonie Wielkich Jezior Mazurskich – MASTERPLAN dla Wielkich Jezior Mazurskich przewiduje nakłady rzędu 64 milionów euro.

Dwa przewiduje się budowę ekologicznych mini przystani żeglarskich wraz z systemem odbioru i segregacji odpadów na wybranych obszarach Warmii i Mazur Zakłada się budowę pięciu nowych przystani i modernizacje 15 istniejących portów na kwotę – 4,6 miliona euro. Podjęto działania związane z regionalnym systemem gospodarki odpadami – obszar Wielkich Jezior Mazurskich poprzez stworzenie kompleksowego systemu gospodarki odpadami na kwotę 9,2 miliona euro.

Na zachodzie Mazur szeroko będzie wdrażany „ Program rozwoju turystyki na obszarze Kanału Ostródzko – Elbląskiego i Pojezierza Iławsko – Ostródzkiego. Program ten został przyjęty do realizacji w 2004 roku przez powiaty: elbląski, ostródzki i iławski oraz wszystkie gminy położone nad kanałem. Na pełna modernizacje całego szlaku kanałowego przeznaczono 94,5 miliona euro. Jest to kwota środków, których ten kanał nie widział od chwili swoje powstania na takim poziomie, czyli od 1860 roku.

A jak przedstawia się opracowany program?

Województwo warmińsko – mazurskie bierze udział w projekcie finansowanym z Europejskiego Funduszu Społecznego, aby spowodować zachęcenie osób związanych z turystyka do tworzenia nowych produktów, a drugiej strony by im dopomóc w poszukiwaniu pieniędzy na realizacje już opracowanych pomysłów do wdrożenia.

Jak twierdzą specjaliści idea projektu jest prosta. Grupy partnerskie składają się z przedsiębiorców, samorządów lokalnych, a także z przedstawicieli organizacji turystycznych i agroturystycznych. Celem tego typu działań jest odpowiedni dobór rozwiązań, które przyczynić się mają do ożywienia turystyki w regionie Warmii i Mazur. Po odpowiednio udokumentowanym opracowaniu, które może być wdrożone poszukują wśród funduszy unijnych środków finansowych na ich realizację.

Takim dobrym pomysłem jest opracowany program zagospodarowania szlaków kanałowych Zachodnich Mazur przez powiaty: ostródzki i elbląski oraz miasta i gminy położone na szlaku kanałów ( Kanału Ostródzko – Elbląskiego o długości 82 km, Kanału Ostróda – Iława o długości 48 km i Kanału Ostróda – Stare Jabłonki o długości 16,8 km). Ponadto Stowarzyszenie Gmin Kanału Ostródzko – Elbląskiego i Pojezierza Iławskiego podejmuje szereg innych inicjatyw związanych ze spływami kajakowym, rejsami żaglówek i edukacja ekologiczną. Tym działaniom wyszło naprzeciw Stowarzyszenie Gmin „Czyste Środowisko”, które zajęło się uporządkowaniem problemów związanych z e zbiórką i segregacją odpadów. Zostały ustawione pojemniki na papier, szkło białe i szkoło kolorowe, tworzywa sztuczne. Władze samorządowe skupione w Stowarzyszeniu doprowadziły do finalizacji projektu budowy zakładu na terenie wysypiska nieczystości stałych w Rudnie w gminie Ostróda, którego zadaniem będzie utylizacja nieczystości stałych z rejonu Zachodnich mazur dla około 200 mieszkańców. To zadanie inwestycyjne za około 18,5 miliona złotych jest już w realizacji.

Innym pomysłem z rejonu Mazur Zachodnich jest projekt „ Ziemia dziadowska. Celem tego zadania jest stworzenie specjalnej oferty zwiedzania parku krajobrazowego, a inicjatywą kieruje dyrektor Welskiego Parku krajobrazowego, Krzysztof Główczyński. Poza uprawianiem turystyki pieszej, rowerowej i kajakowej na rzece Wel dopływie rzeki Drwęcy. Zadanie jest ambitne, gdyż jego twórcy chcą nie tylko pokazać, że atrakcja tych terenów jest woda, las i krajobrazy przyrodnicze, ale także pozostałości historyczne: kurhany, z przed dwóch tysięcy lat oraz grodziska wczesnośredniowieczne. Natomiast w dni niepogody turyści będą uczestniczyli w warsztatach edukacyjnych, które będzie prowadziło Muzeum Przyrody, Etnograficzne i Pożarnictwa.

Kolejny dobry pomysł, który już zaowocował jest znakowanie szlaków wodnych i zagospodarowanie brzegów jezior i całości systemów wodnych kanałów Ostróda- Elbląg ( 82 km długości), Ostróda- Iława (48 km długości) i Ostróda – Stare – Jabłonki ( 16,8 km długości). Zgodnie z przyjętym programem nad brzegami zostaną wybudowane mariny, przystanie, miejsca noclegowe, punkty gastronomiczne. Dzięki tak pojętym działaniom brzegi kanałów staną się tętniące życiem, a mieszkańcy nad tymi brzegami będą zarabiać na napływających coraz liczniej turystach z kraju i z Unii Europejskiej.

Zdjęcie nr 1. Na Górze Dylewskiej od wielu lat organizowane są Biegi  sasinów.
Zdjęcie nr 2. Jeziora i lasy to charakterystyka Mazur.
Zdjęcie  nr 3. Jezioro francuskie to najwyżej położone jezioro w Polsce  pólnocno- Wschodniej ( 247,5 m. n. p. m.)
Zdjęcie nr 4. takie zniszczenia spowodowal huragan w 2002 roku w Puszczy Piskiej.
Zdjęcie nr 5. W leśnej głuszy kościół z XIV wieku ( Glaznoty).

TADEUSZ PETER

mojemazury@wp.pl

Prezes Oddziału Warmińsko – Mazurskiego Stowarzyszenia Autorów Polskich

Ostróda, dnia 2010-01-27












 






 







 

 



 


 

 


 

 
« poprzedni artykuł   następny artykuł »
Galeria fotografii
Dzisiaj jest

Szukaj z Google
Google


Zamów newsletter
Aby zamówić darmowy serwis prasowy wpisz swój e-mail i naciśnij przycisk

Polityka prywatności
Serwisy płatne
Przykłady
Cennik

Gościmy
Odwiedza nas 49 gości
 
Top! Top!